Sebepsiz Zenginleşme

Borcun üçüncü kaynağı sebepsiz zenginleşmedir. Burada ne bir sözleşme ne bir haksız fiil vardır; bir malvarlığı haklı bir sebep olmaksızın artmış, bir başkasınınki azalmıştır. Kurumun işlevi cezalandırmak değil dengeyi geri kurmaktır; bu yüzden iade borcunun ölçüsü zenginleşenin kusuru değil, elinde kalan zenginleşmedir.

A. Sebepsiz Zenginleşmenin Koşulları

Haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 77). Tanımdan dört koşul çıkar:

• bir tarafın malvarlığında zenginleşme olmalıdır;
• zenginleşme diğer tarafın malvarlığından veya emeğinden elde edilmiş olmalıdır — malvarlığından zenginleşmede buna karşılık gelen bir eksilme aranır;
• ikisi arasında illiyet bağı olmalıdır;
• zenginleşme haklı bir sebebe dayanmamalıdır.

Kanun dördüncü koşulun tipik hâllerini de gösterir: zenginleşmenin geçerli olmayan, gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması. Geçersiz bir sözleşme uyarınca yapılan ödeme birincisine, gerçekleşmeyeceği anlaşılan bir amaç için yapılan kazandırma ikincisine, sonradan ortadan kalkan bir sebebe dayanan kazandırma üçüncüsüne örnektir.

Özel bir hâl borçlanılmamış edimin ifasıdır. Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, bunu ancak kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir (TBK m. 78). Yani borçlu olmadığını bile bile ödeyen kişi ödediğini geri alamaz; ispat yükü de ödeyenin üzerindedir.

B. Geri İstenemeyecek Kazandırmalar

Kanun bazı kazandırmaları, koşullar gerçekleşse bile iade dışında bırakır:

• Zamanaşımına uğramış borcun ifası — borç eksik borç olarak varlığını sürdürdüğü için ödeme sebepsiz sayılmaz (TBK m. 78).
• Ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi — hukuken zorunlu olmayan ama ahlaken beklenen kazandırmalar; yoksul bir akrabaya yapılan yardım gibi.
• Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şey (TBK m. 81).

Üçüncüsü ayrıca düzenlenmiştir ve özel bir sonuç taşır: bu şey geri istenemez, ancak açılan davada hâkim şeyin Devlete mal edilmesine karar verebilir. Kuralın mantığı, hukuk düzeninin kendi ihlaline alet olan hiçbir tarafı korumamasıdır — veren geri alamaz, alan da elinde tutamayabilir.

C. İade Borcunun Kapsamı ve Zamanaşımı

İade borcunun kapsamı, zenginleşenin iyiniyetli olup olmamasına göre değişir. Sebepsiz zenginleşen, zenginleşmenin geri istenmesi sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalanı geri vermekle yükümlüdür. Buna karşılık zenginleşmeyi iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa ya da elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 79).

Giderler bakımından da aynı ayrım işler (TBK m. 80):

• İyiniyetli zenginleşen, yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri geri verme isteminde bulunandan isteyebilir.
• İyiniyetli olmayan zenginleşen, zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerinden yalnız geri verme zamanında mevcut olan değer artışını isteyebilir.
• Lüks giderler iyiniyetli olsun olmasın istenemez; harcamanın gerekli ya da yararlı olmaması sonucu değiştirmez.
• Ayrılabilir eklemeler bu kuralın dışındadır. Zenginleşen, kendisine karşılık önerilmezse, o şeyle birleştirdiği ve zararsızca ayrılabilen eklemeleri geri vermeden önce ayırıp alabilir.

Zamanaşımı iki süreye bağlanmıştır. Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m. 82). Süreler haksız fiildekiyle aynı uzunluktadır, ama başlangıç noktaları farklıdır.

Kanun son olarak bir savunma imkânı tanır: zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması suretiyle gerçekleşmişse diğer taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile her zaman bu borcunu ifadan kaçınabilir.

Örnek olay

(U), bankadaki havale işleminde bir rakam hatası yaparak (V)'ye borçlu olduğu 20.000 TL yerine 200.000 TL göndermiştir. (V) parayı görünce bir hata olabileceğini düşünmüş, yine de 100.000 TL'sini tatil harcamasında kullanmış, 50.000 TL'siyle işyerinin çökmek üzere olan çatısını onartmış, 30.000 TL'sini de dükkânına dekoratif bir akvaryum aldırmak için harcamıştır. Kalan 20.000 TL hesabında durmaktadır. (U) hatayı on dört ay sonra fark etmiş ve fazla ödediğini geri istemiştir.

Değerlendirme: (U), borçlanmadığı 180.000 TL'yi kendi isteğiyle göndermiştir; geri isteyebilmesi için kendisini borçlu sanarak ödediğini ispat etmesi gerekir (TBK m. 78). Havale dekontundaki rakam hatası bu ispatı sağlar; ortada bilerek yapılmış bir fazla ödeme yoktur.

İade borcunun kapsamı (V)'nin iyiniyetine bağlıdır ve olayda iyiniyet yoktur: (V) parayı görünce bir hata olabileceğini düşünmüştür, yani ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gereken kişidir. Bu durumda elinden çıkmış olsa bile zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 79). Tatilde harcanan 100.000 TL'nin elden çıkmış olması onu kurtarmaz.

Giderler bakımından (V) iyiniyetli olmadığı için sınırlı bir istemde bulunabilir (TBK m. 80). Ne var ki TBK m. 80'in gider talebi iade konusu üzerinde yapılan giderlere ilişkindir; iade konusu ise (U)'nun parasıdır. İki harcamanın durumu buna göre ayrışır:

• Çatı onarımı — (V)'nin kendi iş yerine yapılmıştır, bu madde uyarınca istenemez; harcama yalnız elinde kalan zenginleşmenin hesabında dikkate alınır.
• Akvaryum — yine (V)'nin kendi dükkânına eklenmiştir ve mevcut değeri zenginleşmenin parçasıdır. Akvaryum ise lüks giderdir; iyiniyetli olsun olmasın istenemez. Ayırıp alma hakkı da burada işlemez: o hüküm, geri verilecek şeye eklenmiş ve zararsızca ayrılabilen parçalar içindir (TBK m. 80/3); akvaryum (V)'nin kendi dükkânına eklenmiştir ve zaten ona aittir. Akvaryumun mevcut değeri, (V)'nin elinde kalan zenginleşmenin parçasıdır.

Zamanaşımı bakımından on dört ay sorun yaratmaz: süre, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlar ve (U) hatayı yeni fark etmiştir (TBK m. 82). İki yıllık öznel süre henüz işlemeye başlamıştır; on yıllık nesnel süre de dolmamıştır.