Müteselsil Alacaklılık ve Bölünemeyen Borç

Teselsül borçlu tarafında olduğu gibi alacaklı tarafında da kurulabilir. Müteselsil alacaklılıkta birden çok alacaklıdan her biri borcun tamamını isteyebilir ve borçlu, bunlardan birine yaptığı ifayla hepsine karşı borcundan kurtulur. Kurumun mantığı müteselsil borçluluğun aynadaki görüntüsüdür: orada alacaklı güçlendirilirken, burada borçlunun ifası kolaylaştırılır.

A. Müteselsil Alacaklılığın Doğuşu

Kanun iki kaynak gösterir (TBK m. 169): müteselsil alacaklılık, borçlunun alacaklılardan her birine borcun tamamını isteme hakkını tanıdığı hâllerde ya da kanunun belirlediği durumlarda doğar.

Borçlu tarafındaki teselsülle karşılaştırıldığında bildirimin yönü terstir ve bu ayrıntı sınavda ölçülür. Müteselsil borçlulukta beyan borçludan alacaklıya gider ve borçlunun yükünü ağırlaştırır; müteselsil alacaklılıkta ise hakkı tanıyan yine borçludur, çünkü tamamını dilediğine ödeyebilme imkânını kendisine o tanımaktadır. Alacaklıların kendi aralarında yaptığı bir anlaşma tek başına müteselsil alacaklılık doğurmaz.

Uygulamada en sık görülen örnek müşterek hesaptır: bankaya karşı hesap sahiplerinden her biri bakiyenin tamamını isteyebilir. Kaynağı, hesap sözleşmesiyle borçlu konumundaki bankanın bu hakkı tanımış olmasıdır.

İki teselsül arasındaki farklar kısaca şöyledir:

• Yön: borçlu teselsülü alacaklıyı, alacaklı teselsülü borçluyu korur.
• Beyan: birincisinde borçlular tamamından sorumluluğu üstlenir, ikincisinde borçlu tamamını isteme hakkını tanır.
• Seçim: birincisinde seçim alacaklının, ikincisinde borçlunundur.
• İç ilişki: ikisinde de kural eşitliktir ve ikisinde de çürütülebilir.

B. Borçlunun İfa Edeceği Alacaklıyı Seçmesi

Seçim hakkı burada borçludadır: borçlu alacaklılardan dilediğine ifada bulunabilir ve bu ifayla bütün alacaklılara karşı borcundan kurtulur. Serbestinin bir sınırı vardır: alacaklılardan birinin icraya veya mahkemeye başvurduğu kendisine bildirilmişse borçlu artık dilediğini seçemez (TBK m. 169). Diğer alacaklılar artık borçluya değil, ifayı alan alacaklıya yönelir.

Seçim hakkının tek sınırı bir bildirimle ortaya çıkar: alacaklılardan birinin icraya veya mahkemeye başvurmuş olduğu kendisine bildirilmişse, borçlu artık dilediğine ifada bulunamaz; ifayı, talepte bulunan alacaklıya yapmak zorundadır. Sınır bildirim anında doğar — başvurunun yapılmış olması yetmez, borçlunun bundan haberdar edilmiş olması gerekir.

C. Alacaklılar Arası İlişki

İç ilişkide kural yine eşitliktir: aksi kararlaştırılmadıkça veya alacaklılar arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinden anlaşılmadıkça, alacaklılardan her birinin edim üzerindeki hakları eşittir (TBK m. 169).

Bunun sonucu bir ödeme borcudur. Kendisine düşen paydan fazlasını elde eden alacaklı, bu fazlalığı payını alamamış olan diğer alacaklılara ödemekle yükümlüdür. Borçlu bu paylaşımın dışındadır; onun borcu ifayla bitmiştir ve alacaklılar arasındaki hesaplaşmaya karışmaz.

Eşitlik karinesini çürüten iki yol burada da aynıdır: alacaklıların kendi aralarındaki anlaşma ve aralarındaki hukuki ilişkinin niteliği. Müşterek hesapta hesaba yapılan katkı oranı, ortaklık ilişkisinde pay oranı bu nitelikten okunur. Borçlu bu ölçüleri araştırmak zorunda değildir; iç ilişkinin ispat yükü alacaklılara aittir.

İki tarafın teselsülü aynı ilişkide birleşebilir. Birden çok borçlunun birden çok alacaklıya karşı müteselsilen borçlandığı hâllerde iki düzen üst üste işler: borçlulardan her biri tamamından sorumlu, alacaklılardan her biri tamamını istemeye yetkili olur. Böyle bir ilişkide ifayı yapan borçlu hem kendi borçlu arkadaşlarına rücu eder hem de ifayı alan alacaklı, diğer alacaklılara paylarını öder. Kanun bu hâli ayrıca düzenlemez; iki hüküm kendi alanlarında yan yana uygulanır.

D. Bölünebilen ve Bölünemeyen Edim Ayrımı

Müteselsil alacaklılığa benzeyen ama ondan ayrı bir kurum daha vardır: bölünemeyen borç (TBK m. 85). Ayrımın ölçütü edimin kendisidir — edim, niteliği bozulmadan ve değeri düşmeden parçalara ayrılabiliyorsa bölünebilir, ayrılamıyorsa bölünemez.

Para borcu bölünebilen edimin tipik örneğidir. Buna karşılık bir tablonun teslimi, bir taşınmazın mülkiyetinin geçirilmesi ya da bir hayvanın teslimi bölünemez; yarısı teslim edildiğinde edim yarı değerde değil, hiç ifa edilmemiş sayılır. Bir işin görülmesi de çoğu zaman bölünemez niteliktedir.

Ayrımı belirleyen kaynak sıralıdır: önce kanun, sonra sözleşme, sonra işin niteliği. Taraflar bölünebilen bir edimi sözleşmeyle bölünemez hâle getirebilirler; tersi ise edimin niteliği elverdiği ölçüde mümkündür.

E. Bölünemeyen Borçta İfa

Kanun bölünemeyen borcu iki yönden düzenler ve ikisi birbirine karıştırılmamalıdır (TBK m. 85).

Birden çok alacaklı varsa, alacaklılardan her biri borcun alacaklıların tamamına ifasını isteyebilir; borçlu edimini hepsine birden ifa etmek zorundadır. Müteselsil alacaklılıktan ayrıldığı nokta tam buradadır: orada borçlu dilediği alacaklıya ifa ederek kurtulur, burada tek bir alacaklıya yapılan ifa borcu sona erdirmez.

Birden çok borçlu varsa, borçlulardan her biri borcun tamamını ifa etmekle yükümlüdür. Sonuç müteselsil borçlulukla aynıdır, ama sebebi farklıdır: orada teselsül iradeden veya kanundan doğar, burada doğrudan edimin bölünemez niteliğinden doğar. Bu yüzden bölünemeyen borçta ayrıca bir teselsül beyanı aranmaz.

Kanun bölünemeyen borçta ödeyen borçlunun durumunu da düzenler: durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça, ifada bulunan borçlu alacaklıya halef olur ve diğer borçlulardan payları oranında alacağını isteyebilir (TBK m. 85). Çözüm müteselsil borçluluktaki rücu ve halefiyet düzeniyle aynıdır; kanun burada ayrı bir rejim kurmak yerine aynı dengeyi tekrarlar. İki kurumun sonuçlarının böyle örtüşmesi, ayrımın borçlu tarafında değil alacaklı tarafında anlam taşıdığını gösterir.

Zamanaşımı bakımından da ortak hüküm vardır: zamanaşımı, müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilince diğerlerine karşı da kesilmiş olur (TBK m. 155). Kanun iki kurumu aynı cümlede anarak sonuçlarının bilinçli olarak birleştirildiğini gösterir.

Örnek olay

(P) ile (R), bankada müşterek hesap açtırmıştır; hesap sözleşmesinde her birinin bakiyenin tamamını çekebileceği yazılıdır ve hesapta 200.000 TL bulunmaktadır. (R), bankaya karşı icra takibi başlatmış ve bu durum bankaya bildirilmiştir; banka buna rağmen ertesi gün (P)'ye 200.000 TL ödemiştir. Ayrı bir ilişkide (P) ile (R), ortak mülkiyetlerindeki bir tabloyu (S)'ye satmışlar; (S) tabloyu yalnız (P)'ye teslim etmeleri için ısrar etmektedir. Hesapta paylar bakımından taraflar arasında hiçbir kayıt yoktur.

Değerlendirme: Müşterek hesapta müteselsil alacaklılık vardır ve kaynağı açıktır: borçlu konumundaki banka, hesap sözleşmesiyle alacaklılardan her birine tamamını isteme hakkını tanımıştır (TBK m. 169). Bu yüzden banka kural olarak dilediğine ödeyip kurtulabilirdi.

Ne var ki bu serbesti ortadan kalkmıştır. Alacaklılardan birinin icraya başvurduğu bankaya bildirilmiş olduğuna göre, banka artık dilediğine ifada bulunamaz; ödemeyi takipte bulunan (R)'ye yapmak zorundaydı (TBK m. 169). (P)'ye yapılan ödeme bankayı (R)'ye karşı borcundan kurtarmaz; banka (R)'ye ikinci kez ödemek ve ödediğini (P)'den istemek durumunda kalır. Bildirim gelmeden önce ödeme yapılsaydı sonuç tersine dönerdi — kanunun aradığı şey başvurunun varlığı değil, borçlunun haberdar edilmesidir.

Alacaklılar arası ilişkide paylar kararlaştırılmadığına göre eşittir; (P) ile (R)'nin hakları 100.000'er TL'dir. Payından fazlasını elde eden (P), fazlalığı payını alamamış olan (R)'ye ödemekle yükümlüdür. Banka bu hesaplaşmanın tarafı değildir; onun sorumluluğu bildirime rağmen yanlış alacaklıya ödeme yapmış olmasından doğar.

Tablo bakımından ise başka bir kurum işler. Tablonun teslimi bölünemeyen bir edimdir: yarısı teslim edilemez, edim ancak bütün olarak ifa edilebilir. Burada alacaklı tek kişi ((S)) ve borçlu iki kişidir; bölünemeyen borcun birden çok borçlusu varsa borçlulardan her biri borcun tamamını ifa etmekle yükümlüdür (TBK m. 85). Yani (S), tablonun teslimini (P)'den de (R)'den de isteyebilir ve bunun için ayrıca bir teselsül beyanı aranmaz; teselsül doğrudan edimin niteliğinden doğar.

(S)'nin "yalnız (P) teslim etsin" ısrarı bu yüzden yerindedir ve karşı tarafça reddedilemez. Olay tersine kurulsaydı — tabloyu (P) ile (R) birlikte satın almış olsaydı — alacaklı çokluğu doğar ve borçlu yalnız birine teslim ederek kurtulamazdı (TBK m. 85). Müşterek hesapla tablo arasındaki fark budur: birincisinde bir alacaklıya ifa borcu bitirir, ikincisinde bitirmez.

Olayın rücu yüzü de sorulabilir. Tabloyu (S)'ye tek başına teslim eden (P), bölünemeyen borcun ifasını gerçekleştirmiş olur ve alacaklıya halef olarak (R)'den payı oranında talepte bulunabilir (TBK m. 85). Burada da rücu teselsüllü değildir; (P), (R)'den ancak onun payına düşeni isteyebilir. Aynı sonuca müteselsil borçlulukta TBK m. 167 ve TBK m. 168 ile varılır — kanun iki kurumda farklı yollardan aynı dengeye ulaşır.

Bir varsayım daha eklenirse tablo tamamlanır. (S), teslim talebiyle yalnız (R)'ye karşı dava açsa ve bu davayla zamanaşımı kesilse, kesilme (P)'ye karşı da gerçekleşirdi: zamanaşımı, bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilince diğerlerine karşı da kesilmiş olur (TBK m. 155). (R)'nin borcu ikrar etmesi de aynı sonucu doğururdu: ikrar zamanaşımını kestiğine göre kesilme yine TBK m. 155 uyarınca (P)'ye yayılırdı. TBK m. 165'in ağırlaştırma yasağı burada devreye girmez, çünkü kanun zamanaşımının kesilmesini özel olarak düzenlemiştir; özel hüküm genel ilkeyi önler.