Bazı Satış Türleri

Kanun, genel satış hükümlerinin yanında uygulamada sık görülen bazı satış türlerini ayrıca düzenler. Bunların ortak özelliği, satışın kurulması ya da hüküm doğurması bakımından genel rejimden ayrılmalarıdır.

A. Örnek Üzerine Satış

Örnek üzerine satış, tarafların sözleşmenin konusu olan malın, alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılan bir örneğe ya da tespit ettikleri bir mala uygun olması üzerinde anlaşmalarıyla yapılan satıştır (TBK m. 247).

İspat yükü özel olarak düzenlenmiştir (TBK m. 248). Kendisine örnek verilen taraf, elindeki örneğin kendisine verilmiş örnek olduğunu ispat yükü altında değildir; örneğin biçimi değişmiş olsa bile bu değişiklik gözden geçirmenin zorunlu bir sonucu ise alıcının iddiası doğru sayılır. Karşı tarafın her hâlde aksini ispat hakkı saklıdır.

Örnek, alıcının elindeyken bozulmuş veya yok olmuşsa — kusuru olmasa bile — satılanın örneğe uygun olmadığını ispat yükü alıcıya düşer.

Örnek üzerine satışta örneğin işlevi bir nitelik taahhüdüdür: örneğe uygunluk, satıcının bildirdiği bir nitelik sayılır. Bildirilen niteliğin bulunmaması ayrı bir rejim değil, ayıptan sorumluluğun sebeplerinden biridir; satılan örneğe uymuyorsa TBK m. 248'deki özel ispat kuralıyla birlikte ayıp hükümleri uygulanır. Bu yüzden alıcı, ayrıca değer düşmesi ispat etmek zorunda kalmaz.

B. Beğenme Koşuluyla Satış

Beğenme koşuluyla satış, alıcının satılanı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi koşuluyla yapılan satıştır (TBK m. 249).

Hükmü çarpıcıdır: alıcı, satılanı kabul etmekte veya hiçbir sebep göstermeksizin geri vermekte serbesttir; satılan alıcının zilyetliğine geçmiş olsa bile mülkiyeti, beğenme koşulunun gerçekleştiği ana kadar satıcıda kalır (TBK m. 250). Yani satış geciktirici koşula bağlıdır ve koşul alıcının iradesine bırakılmıştır.

Deneme veya gözden geçirmenin nerede yapılacağına göre iki ayrı rejim işler:

• Satıcının yanında yapılması gerekiyorsa: alıcı, sözleşme veya âdete göre gerekli süre içinde kabul edip etmediğini açıklamazsa satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur. Süre belirlenmemişse satıcı, uygun bir süre geçtikten sonra alıcıya ihtarda bulunabilir; bu ihtara hemen cevap verilmezse satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulur (TBK m. 251).
• Alıcının yanında yapılacaksa: satılan denenmeksizin alıcıya verilmişse, gereken süre içinde veya satıcının ihtarı üzerine alıcı satılanı beğenmediğini hemen bildirmez veya geri vermezse beğenme koşulu gerçekleşmiş olur (TBK m. 252). Alıcının çekince belirtmeksizin satış bedelini ödemesi ya da satılanı olağan inceleme dışında kullanması da aynı sonucu doğurur.

Ayrım özetle şudur: satıcının yanında susma ret, alıcının yanında susma kabul sayılır.

Beğenme koşuluyla satışın hukuki niteliği de sorulur: satış geciktirici koşula bağlıdır ve koşul alıcının iradesine bırakılmıştır. Bu yüzden sözleşme kurulmuştur ama hüküm doğurmamıştır; mülkiyet koşul gerçekleşene kadar satıcıda kalır. Alıcı bu dönemde zilyettir ve satılanı özenle koruma yükümlülüğü altındadır.

Beğenme koşuluyla satışı benzer kurumlardan ayırmak gerekir:

• Beğenme koşuluyla satış — koşul alıcının iradesine bırakılmıştır, sebep göstermez.
• Ayıptan sorumluluk — mal ayıplıysa işler; beğenmeme yeterli değildir.
• Cayma parası — sözleşmeden çıkışın bedeli ödenir; burada bedel ödenmez.
• Tüketicinin cayma hakkı — kanunla tanınır ve süreye bağlıdır.

C. Kısım Kısım Satış

Taksitle satış, satıcının satılan taşınırı alıcıya satış bedelinin ödenmesinden önce teslim etmeyi, alıcının da bedeli kısım kısım ödemeyi üstlendiği satıştır (TBK m. 253). Sözleşme yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz.

Satış, satıcının ticari faaliyeti içinde yapılıyorsa kanun sözleşmeye konulacak kayıtları tek tek sayar; amaç, alıcının ödeyeceği toplam tutarı baştan görebilmesidir. Taksitle satışta alıcıya tanınan koruma araçları — cayma, erken ödeme, muacceliyet kaydının sınırlanması — tüketici mevzuatıyla birlikte okunur.

Kısım kısım satışın unsurları şunlardır:

• Konusu taşınırdır; taşınmazda bu rejim uygulanmaz.
• Teslim, bedelin ödenmesinden önce yapılır.
• Bedel kısım kısım ödenir.
• Sözleşme yazılı şekle tabidir.

Dördünden biri eksikse ortada taksitle satış değil, vadeli satış ya da başka bir düzenleme vardır ve genel hükümler uygulanır.

Kanun alıcıyı bir dizi ayrı hükümle korur. Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlının yaptığı taksitle satışın geçerliliği, yasal temsilcinin yazılı rızasına bağlıdır ve rıza en geç sözleşmenin kurulduğu anda verilmiş olmalıdır (TBK m. 254). Sözleşme alıcı bakımından, imzalı nüshanın eline geçmesinden yedi gün sonra hüküm doğurur; alıcı bu süre içinde irade açıklamasını geri aldığını yazılı olarak bildirebilir (TBK m. 255).

Ödeme düzeni de sınırlanmıştır: alıcı, peşin satış bedelinin en az onda birini en geç teslim anında peşin, kalanını da sözleşmenin kurulmasını izleyen üç yıl içinde öder (TBK m. 256). Alıcı, takas hakkından önceden feragat edemez; alacak devredilmişse satış bedeline ilişkin def'ileri sınırlanamaz ve ortadan kaldırılamaz (TBK m. 257). Taksit borcu kambiyo senedine bağlanmamışsa alıcı kalanı her zaman bir defada ödeyerek borcundan kurtulabilir; peşin bedele eklenen bedelin ödenmemiş taksitlere düşen kısmı, yarısından az olmamak üzere ödeme süresinin kısaltılmasına uygun olarak indirilir (TBK m. 258).

Uyuşmazlık ve yargılama yönü de düzenlenmiştir. Hâkim, temerrüde düşen alıcıya, güvence vermesi ve satıcının zarara uğramaması koşuluyla ödeme kolaylığı sağlayabilir ve satıcının satılanı geri almasını yasaklayabilir (TBK m. 261). Yerleşim yeri Türkiye'de olan alıcı, yerleşim yeri mahkemesinin yetkisinden önceden feragat edemez ve tahkim sözleşmesi yapamaz (TBK m. 262). Hükümler yalnız adı taksitle satış olan sözleşmelere değil, aynı ekonomik amaçla yapılan işlemlere de uygulanır (TBK m. 263); bir taşınırı edinmek için yapılan ödünç düzenlemeleri bu kapsamdadır.

Ön ödemeli taksitle satış ise ters yönde işler: alıcı bedeli önceden kısım kısım öder, satıcı bedelin tamamen ödenmesinden sonra satılanı devreder (TBK m. 264). Sözleşme yazılı şekle tabidir. Ödeme süresi bir yıldan uzun veya belirsizse alıcı, ödemeleri sözleşmede belirtilen bir bankada kendi adına açılacak gelir getiren hesaba yatırmakla yükümlüdür ve banka her iki tarafın çıkarını gözetir (TBK m. 265).

Bu koruma hükümlerinin bir de uygulama sınırı vardır: alıcının tacir sıfatıyla hareket etmesi ya da malın bir ticari işletmenin ihtiyacı veya meslekî amaçlarla satın alınması hâlinde ön ödemeli taksitle satışa ilişkin hükümler uygulanmaz (TBK m. 272). Koruma, zayıf taraf için kurulmuştur; tacir bu korumanın muhatabı değildir.

Taksitle satışta alıcıyı koruyan araçlar özetle şunlardır:

• Yedi günlük cayma — imzalı nüshanın eline geçmesinden sonra yazılı bildirimle (TBK m. 255).
• Erken ödeme ve indirim — kalan bedeli bir defada ödeyip ek bedelden indirim isteme (TBK m. 258).
• Takas ve def'i güvencesi — önceden feragat ettirilemez, devirle sınırlanamaz (TBK m. 257).
• Yetki ve tahkim yasağı — yerleşim yeri mahkemesinden önceden feragat edilemez (TBK m. 262).

D. Açık Artırmayla Satış

Açık artırma yoluyla satış; yeri, zamanı ve koşulları önceden belirlenerek, hazır olanlar arasından en yüksek bedeli öneren ile yapılan satıştır (TBK m. 274).

Sözleşme, satıcı aksini açıklamamışsa, artırmayı yönetenin en yüksek bedeli öneren kişiye ihale etmesiyle kurulur (TBK m. 275). Artırmaya katılan, koşullar çerçevesinde önerisiyle bağlıdır; bağlılık, kendisinden daha yüksek bir öneri yapılmasıyla ya da daha yüksek öneri olup olmadığının sorulması üzerine ihalenin gerçekleşmemesiyle sona erer (TBK m. 276).

Taşınmazda özel kural vardır: ihalenin veya reddinin artırmadan hemen sonra yapılması gerekir ve öneride bulunanın bağlılığının artırmadan sonra da devam edeceğini öngören koşul geçersizdir; ancak bu kural cebrî artırmalarda ve ihalenin bir kamu görevlisince onaylanması gerektiği durumlarda uygulanmaz (TBK m. 277).

Mülkiyetin geçişi konuya göre değişir: artırmada taşınır alan kişi mülkiyeti ihale anında kazanır; taşınmazın mülkiyeti ancak tapu siciline tescille geçer (TBK m. 279). İhale bedelinin peşin ödenmesi gerekir; ödenmezse satıcı satıştan hemen dönebilir (TBK m. 278).

Cebrî artırmalarda zapttan ve ayıptan sorumluluğa ilişkin hükümler uygulanmaz (TBK m. 280); alıcı malı, tapu siciline veya satış koşullarına göre belirli olan durumu, hakları ve yükleriyle birlikte edinir.

İhalenin iptali de düzenlenmiştir: hukuka veya ahlaka aykırı yollara başvurularak ihale sağlanmışsa her ilgili, iptal sebebini öğrendiği günden on gün ve her hâlde ihale tarihini izleyen bir yıl içinde iptalini isteyebilir (TBK m. 281). Cebrî artırmalarda ise iptal, icra ve iflas hukukunun kendi usullerine tabidir.

Açık artırmanın iki türü ayrılır: isteğe bağlı artırma bir satış sözleşmesi kurar ve genel hükümlere tabidir; cebrî artırma ise bir icra işlemidir ve zapt ile ayıptan sorumluluk hükümleri uygulanmaz (TBK m. 280). Ayrım, alıcının hangi korumadan yararlanacağını doğrudan belirler.

Artırmaya katılanın bağlılığı da ayrı bir sorudur. Katılan, satış için konulmuş koşullar çerçevesinde önerisiyle bağlıdır; bağlılık ya daha yüksek bir öneriyle ya da daha yüksek öneri olup olmadığının sorulması üzerine ihalenin gerçekleşmemesiyle sona erer (TBK m. 276). Bu düzen, artırmanın hızlı ve kesin sonuçlanmasını sağlar.

Artırma koşulları sözleşmenin içeriğini belirler ve katılanı bağlar; satıcı bu koşullarda ihaleyi yapmama yetkisini saklı tutmuşsa en yüksek öneri de sözleşme kurmaz. Koşullarda aksine bir kayıt yoksa kural, en yüksek bedeli önerene ihale edilmesidir.

Artırmada satıcının kendisi ya da adamı tarafından yapılan sahte önerilerle bedelin yükseltilmesi, ihalenin iptali sebebi olan hukuka aykırı yollardandır. İptal davasının süreleri kısa tutulmuştur; amaç, artırmaya katılanların ve üçüncü kişilerin kazandığı hukuki durumun uzun süre askıda kalmamasıdır.

E. Taksitle Satış ve Tüketicinin Korunması

Taksitle satışta alıcı, ödeme gücünün üzerinde yükümlülük altına girme riski taşıdığı için kanun ve tüketici mevzuatı birlikte koruma sağlar. Sözleşmenin yazılı olması, bedelin ve toplam maliyetin açıkça gösterilmesi ve muacceliyet kayıtlarının sınırlanması bu korumanın araçlarıdır.

Satıcı bakımından en güçlü güvence mülkiyeti saklı tutma kaydıdır; bu kayıt taşınırlarda ancak noterde düzenlenip özel sicile işlendiğinde geçerlidir (TMK m. 764). Taşınmaz satışında ise mülkiyeti saklı tutma koşulu tescil edilemez (TBK m. 243).

F. Mülkiyeti Saklı Tutma Kaydı

Mülkiyeti saklı tutma, satıcının satılanı teslim etmekle birlikte mülkiyeti bedel tamamen ödenene kadar kendisinde tutmasıdır. Alıcı zilyet olur, malik olmaz.

Kaydın iki sonucu vardır: alıcı bedeli ödemezse satıcı mülkiyete dayanarak malı geri isteyebilir; alıcının alacaklıları da mal üzerinde alıcının malvarlığına aitmiş gibi işlem yapamaz. Buna karşılık hasar ve yarar, mal teslim edildiği için kural olarak alıcıdadır.

Mülkiyeti saklı tutma ile diğer güvenceleri karşılaştırmak yararlıdır:

• Mülkiyeti saklı tutma — satıcı malik kalır; en güçlü güvencedir, ama sicile işlenmesi gerekir.
• Rehin — alıcı malik olur, satıcı sınırlı ayni hak sahibidir.
• Dönme kaydı — satıcı yalnız sözleşmeyi sona erdirme yetkisi kazanır.

Üçünün de amacı aynıdır: bedelin ödenmemesi riskini karşılamak. Farkları, satıcının mal üzerindeki hukuki konumunda belirir.

Kaydın geçerlilik koşulu uygulamada çok hak kaybettirir: taşınırlarda kayıt, ancak noterde düzenlenip malın bulunduğu yerdeki özel sicile işlendiğinde hüküm doğurur. Sözleşmeye yazılmış olması tek başına yetmez; sicile işlenmemiş kayıt yalnız taraflar arasında bir borç doğurur, üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.

Örnek olay

(G), mobilyacı (H)'den bir koltuk takımını "beğenirsem alırım" kaydıyla almış ve takım evine teslim edilmiştir. Sözleşmede bildirim için bir süre kararlaştırılmamıştır. (G) takımı bir ay kullanmış, bu arada satış bedelini hiçbir çekince belirtmeden ödemiş, iki ay sonra "beğenmedim" diyerek geri vermek istemiştir. Ayrı bir ilişkide (G), bir açık artırmada antika bir saat almış ve ihale kendisine yapılmıştır; ihale bedelini peşin ödememiş, ertesi gün ödeyeceğini bildirmiştir. Artırma cebrî değil, isteğe bağlıdır. Bir de (H), (G)'ye bir buzdolabını taksitle satmış; sözleşme sözlü olarak yapılmış ve "bedel tamamen ödenene kadar mülkiyet satıcıda kalır" denilmiştir.

Değerlendirme: Koltuk takımında beğenme koşuluyla satış vardır ve deneme alıcının yanında yapılmaktadır. Bu hâlde satılan denenmeksizin alıcıya verilmişse, alıcı gereken süre içinde beğenmediğini hemen bildirmez veya geri vermezse beğenme koşulu gerçekleşmiş olur (TBK m. 252). (G) bir ay boyunca sessiz kalmıştır.

Kaldı ki kanun iki ek olguyu da beğenme sayar: alıcının herhangi bir çekince belirtmeksizin satış bedelini ödemesi ve satılanı olağan incelemenin ötesinde kullanması. (G) hem bedeli çekincesiz ödemiş hem takımı bir ay kullanmıştır; koşul gerçekleşmiş, satış kesinleşmiştir. İki ay sonraki iade talebi sonuç doğurmaz.

Deneme satıcının yanında yapılacak olsaydı sonuç tersine dönerdi: orada alıcının susması ret sayılır ve satıcı sözleşmeyle bağlılıktan kurtulurdu (TBK m. 251). Aynı sözcük — susma — iki hâlde zıt sonuç doğurduğu için sınavda tam bu karşıtlıkla sorulur. Koşul gerçekleşene kadar takımın mülkiyetinin (H)'de kaldığını da eklemek gerekir (TBK m. 250); (G) zilyetti ama malik değildi.

Antika saatte açık artırmayla satış vardır. Sözleşme, artırmayı yönetenin en yüksek bedeli öneren (G)'ye ihale etmesiyle kurulmuştur (TBK m. 275) ve (G) taşınır olan saatin mülkiyetini ihale anında kazanmıştır (TBK m. 279). Ne var ki artırma koşullarında aksi kararlaştırılmadığına göre ihale bedelinin peşin ödenmesi gerekir; ödenmezse satıcı satıştan hemen dönebilir (TBK m. 278). (G)'nin "yarın öderim" demesi bu hakkı engellemez.

Satılan bir taşınmaz olsaydı iki şey değişirdi: mülkiyet ihaleyle değil tescille geçerdi ve ihale ya da ret artırmadan hemen sonra yapılmak zorunda olurdu; bağlılığın sonraya sarkacağını öngören koşul geçersiz sayılırdı (TBK m. 277, TBK m. 279). Artırma cebrî olsaydı iki fark daha doğardı: bağlılığın sonraya sarkmasını yasaklayan kural uygulanmaz (TBK m. 277) — aynı istisna ihalenin bir kamu görevlisince onaylanması gereken hâllerde de işler — ve zapttan ile ayıptan sorumluluk hükümleri hiç uygulanmaz, (G) saati mevcut durumu ve yükleriyle edinirdi (TBK m. 280).

Buzdolabında ise iki ayrı geçersizlik vardır. Taksitle satış sözleşmesi yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz (TBK m. 253); sözlü sözleşme kesin hükümsüzdür. Mülkiyeti saklı tutma kaydı da geçerli değildir: bu kayıt taşınırlarda ancak noterde düzenlenip sicile işlendiğinde hüküm doğurur. (H) ne taksitli satışa ne mülkiyet saklı tutmaya dayanabilir; ilişkinin tasfiyesi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yapılır.