Vekâlet Sözleşmesi

Vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 502). Vekâlete ilişkin hükümler, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde kanunda düzenlenmemiş iş görme sözleşmelerine de uygulanır; bu yönüyle vekâlet, iş görme sözleşmelerinin genel tipidir.

A. Vekâletin Unsurları ve Sonuç Taahhüdü Bulunmaması

Vekâletin ayırt edici yanı, vekilin sonucu değil özenli çabayı borçlanmasıdır. Avukat davayı kazanmayı, hekim hastayı iyileştirmeyi taahhüt etmez; ikisi de mesleğin gerektirdiği özeni gösterme borcu altındadır.

Ücret zorunlu unsur değildir: sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır (TBK m. 502). Vekâlet ücretsiz de kurulabilir.

Vekâleti komşu tiplerden ayırmak gerekir:

Vekâletin en belirgin özelliği her zaman sona erdirilebilmesidir; diğer iş görme sözleşmelerinde böyle bir serbesti yoktur.

Vekâletin konusu bakımından da bir ayrım yapılır ve bu ayrım özel yetki tartışmasının temelini kurar:

• Hukuki işlem vekâleti — vekilin, vekâlet veren adına ya da hesabına işlem yapması.
• Maddi fiil vekâleti — hekimin tedavisi, mimarın denetimi gibi işlem niteliği taşımayan iş görmeler.
• Genel vekâlet — belirli bir işle sınırlı olmayan, malvarlığının yönetimini kapsayan vekâlet.
• Özel vekâlet — tek bir iş ya da belirli bir işler grubu için verilen vekâlet.

Genel vekâlet, kanunun özel yetki aradığı işlemleri kendiliğinden kapsamaz; malvarlığında ağır ve kalıcı sonuç doğuran işlemler genel yetkinin dışında kalır.

Kanun bir de kurulma karinesi getirir: kendisine bir işin görülmesi önerilen kişi, bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse, işin yapılması mesleğinin gereği ise ya da bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneri hemen reddedilmedikçe vekâlet sözleşmesi kurulmuş sayılır (TBK m. 503). Susmanın kabul sayıldığı ender hâllerden biridir.

B. Vekâletin Kapsamı ve Özel Yetki Gerektiren İşler

Vekâletin kapsamı sözleşmede açıkça gösterilmemişse, görülecek işin niteliğine göre belirlenir; vekâlet, üstlenilen işin görülmesi için gerekli hukuki işlemleri yapma yetkisini de kapsar (TBK m. 504).

Bazı işlemler için ise özel yetki aranır: vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça dava açamaz, sulh olamaz, hakeme başvuramaz, iflas, konkordato ve benzeri işlemleri yapamaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, bağışlama yapamaz, kefil olamaz, taşınmazı devredemez ve bir hakla sınırlandıramaz.

Ortak özellikleri, vekâlet verenin malvarlığında ağır ve kalıcı sonuç doğurmalarıdır; kanun bu işlemleri genel yetkinin dışında tutar.

Vekâletin kapsamı ile temsil yetkisi de karıştırılmamalıdır. Vekâlet bir sözleşmedir ve iç ilişkiyi kurar; temsil yetkisi ise tek taraflı bir işlemle verilir ve dış ilişkide sonuç doğurur. Uygulamada ikisi birlikte verilir ("vekâletname"), ama hukuken ayrıdır: vekâlet sona erdiğinde temsil yetkisi de kural olarak sona erer, ancak üçüncü kişilerin iyiniyeti ayrıca korunur.

C. Vekilin Talimata Uyma ve Özen Borcu

Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür (TBK m. 505). Talimattan ayrılma yalnız bir hâlde serbesttir: vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında ve durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde. Bunun dışında talimattan ayrılan vekil, bundan doğan zararı karşılamadıkça, işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş sayılmaz (TBK m. 505).

Talimat ile öneri arasındaki fark da sonuç doğurur: bağlayıcı olan yalnız açık talimattır. Vekâlet verenin genel nitelikteki istekleri vekili bağlamaz; vekil, mesleğinin gerektirdiği özeni gösterirken kendi teknik değerlendirmesini yapar. Talimat hukuka veya ahlaka aykırıysa vekil ona uymakla yükümlü değildir, hatta uymamalıdır.

Vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür; ancak yetki verilmişse, durum zorunlu kılıyorsa ya da teamül mümkün kılıyorsa işi başkasına yaptırabilir (TBK m. 506). Ayrıca vekil, işi vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür; özen borcunun belirlenmesinde benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır.

D. Hesap Verme ve Edinilenleri Devretme

Vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle yükümlüdür; teslimde geciktiği paranın faizini de öder (TBK m. 508).

Edinilen haklar bakımından kanun bir geçiş kuralı koyar: vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına gördüğü işlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacağı, vekâlet verenin vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda kendiliğinden vekâlet verene geçer (TBK m. 509). Vekilin iflası hâlinde vekâlet veren, bu alacağın kendisine geçmiş olduğunu iflas masasına karşı ileri sürebilir.

Hesap verme borcunun zamanı ayrıca tartışılır: kanun borcu vekâlet verenin istemine bağlamışsa da, işin niteliği gerektiriyorsa vekil istem beklemeden bilgi vermekle yükümlüdür; bunu sadakat borcu gerektirir. Aldıklarını devretme borcu yalnız vekâlet veren hesabına edinilenleri değil, işin görülmesi sırasında üçüncü kişilerden sağlanan menfaatleri de kapsar. Faizin doğması için ayrıca temerrüt aranmaz; kanun, teslimde geciktiği paranın faizini doğrudan vekile yükler (TBK m. 508).

E. Alt Vekil ve Yetkisiz Devrin Sonucu

Vekil işi başkasına gördürdüğünde sorumluluğu yetkiye göre değişir (TBK m. 507):

• Yetkisiz devirde, alt vekilin fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur.
• Yetkili devirde yalnız seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür.

Her iki durumda da vekâlet veren, vekilin kendi yerine koyduğu kişiye karşı sahip olduğu hakları doğrudan doğruya ileri sürebilir.

F. Vekâlet Verenin Borçları

Vekâlet veren, vekâletin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle ödemek ve yüklendiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür; vekil, vekâletin ifası sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir (TBK m. 510). Vekâlet veren, zararın doğmasında kendi kusurunun bulunmadığını ispat ederek bu sorumluluktan kurtulabilir.

Çokluk hâlleri de düzenlenmiştir (TBK m. 511): bir kişiye birlikte vekâlet verenler vekile karşı müteselsilen sorumludur; vekâleti birlikte üstlenenler ifadan müteselsilen sorumludur ve yetkilerini devir hakları olmadıkça vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları fiil ve işlemlerle borç altına sokabilirler.

Vekâlet verenin borçları bu yönüyle üç başlıkta toplanır:

• Gider ve avansları faiziyle ödemek — vekâletin gereği gibi ifası için yapılmış olmaları koşuluyla.
• Vekili yüklendiği borçlardan kurtarmak — ifa amacıyla üstlenilmiş borçlar bakımından.
• Zararını gidermek — vekâletin ifası sebebiyle uğranan zarar için, kurtuluş kanıtı saklı kalmak üzere.

Üçüncüsü kusursuz sorumluluğa yaklaşır: vekâlet veren ancak kendi kusurunun bulunmadığını ispat ederek kurtulur (TBK m. 510). Ücret bu listede yoktur; ücret ancak sözleşme veya teamül varsa borçlanılır.

G. Azil, İstifa ve Uygunsuz Zamanda Sona Erdirme

Vekâletin en belirgin özelliği sona ermedeki serbestidir: vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir (TBK m. 512). Vekâlet verenin bu hakkına azil, vekilinkine istifa denir.

Serbestinin tek sınırı zamanlamadadır: uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Sona erdirme geçersiz olmaz; yalnız tazminat borcu doğar.

Kendiliğinden sona erme hâlleri de sayılmıştır: sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça sözleşme, vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile kendiliğinden sona erer; taraflardan biri tüzel kişiyse tüzel kişiliğin sona ermesi de aynı sonucu doğurur (TBK m. 513).

Kanun üçüncü kişileri ve vekili korur: vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden, vekâlet veren ya da mirasçıları sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur (TBK m. 514).

Örnek olay

(C), taşınmazının satışı ve buna ilişkin işlerin yürütülmesi için (D)'ye noterde vekâletname vermiştir; vekâletnamede taşınmazın satışına ilişkin açık yetki vardır, sulh olma ve kefil olmaya ilişkin hiçbir kayıt yoktur. (D) taşınmazı satmış, ayrıca (C) adına bir davadan sulh olmuş ve (C)'nin bir tanıdığına kefil olmuştur. (D), satıştan elde ettiği parayı üç ay boyunca kendi hesabında tutmuştur. (D) ayrıca işin bir kısmını, vekâletnamede buna izin verilmediği hâlde (E)'ye gördürmüş ve (E)'nin ihmali yüzünden (C) zarara uğramıştır. (C) durumu öğrenince (D)'yi azletmiş; (D), sözleşmeyi sona erdirmenin haksız olduğunu ileri sürmektedir. Azilden bir gün sonra, henüz durumdan haberi olmayan (D) (C) adına bir işlem yapmıştır.

Değerlendirme: Önce yetkinin kapsamı belirlenir. Vekâlet, üstlenilen işin görülmesi için gerekli hukuki işlemleri yapma yetkisini kapsar (TBK m. 504); taşınmazın satışı için ise özel yetki gerekir. Vekâletname taşınmazın satışı için verildiğine ve bu iş açıkça gösterildiğine göre satış bakımından yetki vardır.

Buna karşılık sulh olma ve kefil olma kanunun özel yetki aradığı işlemlerdendir (TBK m. 504). Vekâletnamede bunlara ilişkin bir kayıt bulunmadığına göre (D) bu işlemleri yapmaya yetkili değildir; yetkisiz temsil hükümleri işler ve işlemler (C)'yi ancak onaylaması hâlinde bağlar. Bu üç işlemin aynı vekâletnameyle yapılmış olması sonucu değiştirmez; kanun her biri için ayrı ve açık yetki arar.

Paranın üç ay bekletilmesi bakımından sonuç nettir: vekil, vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle ve teslimde geciktiği paranın faizini ödemekle yükümlüdür (TBK m. 508). (D) üç aylık faizden sorumludur; ayrıca (C)'nin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek zorundadır.

Alt vekil bakımından yetkisizlik ağır sonuç doğurur. Vekil, yetkisi dışına çıkarak işi başkasına gördürdüğünde, onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur (TBK m. 507). (D), (E)'nin ihmalinden doğan zarardan tam olarak sorumludur; yetkili olsaydı yalnız seçmede ve talimat vermede özen göstermekle yükümlü olurdu. Ayrıca (C), (E)'ye karşı doğrudan doğruya da talepte bulunabilir.

Azil bakımından (D)'nin itirazı yersizdir. Sona erdirme yetkisi iki taraf için de serbesttir ve tek yanlı bir irade açıklamasıyla kullanılır (TBK m. 512); azil için gerekçe aranmaz, haksızlık iddiası da azli geçersiz kılmaz. Tartışılabilecek tek nokta zamanlamadır: uygun olmayan bir zamanda sona erdiren taraf diğerinin zararını giderir. Burada azil, (D)'nin kendi aykırılıkları üzerine yapıldığına göre uygunsuz zaman iddiası güç savunulur.

Azilden bir gün sonraki işlem ise (C)'yi bağlar. Vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden vekâlet veren sorumludur (TBK m. 514). (D) azli henüz bilmediğine göre işlem geçerlidir; (C)'nin yolu, varsa zararı için (D)'ye rücu etmek değil, azli zamanında bildirmemiş olmanın sonucuna katlanmaktır.

Olay bir de vekâletin kendiliğinden sona erdiği hâllerle sınanabilir. (C) azil yerine ölmüş olsaydı, sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça vekâlet kendiliğinden sona ererdi (TBK m. 513); aynı sonuç ehliyetin kaybedilmesi ve iflasta da doğardı. Ne var ki (D), sona ermeyi öğrenmeden önce yaptığı işlerden dolayı mirasçıları bağlamaya devam ederdi (TBK m. 514).

(D)'nin ücret talebi de ayrı değerlendirilir: vekâlette ücret zorunlu unsur değildir, ancak sözleşme veya teamül varsa istenir (TBK m. 502). Noterde verilen vekâletname bir meslek mensubuna verilmişse teamül ücret yönündedir. Ayrıca (C), vekâletin gereği gibi ifası için (D)'nin yaptığı giderleri ve avansları faiziyle ödemek ve onu yüklendiği borçlardan kurtarmakla yükümlüdür (TBK m. 510) — bu borç, azilden sonra da yapılmış işler bakımından devam eder.

Olaya iki ek soru bağlanabilir. Birincisi yetkinin türüyle ilgilidir: (C) yalnız "genel vekâletname" vermiş olsaydı bile, kanunun özel yetki aradığı işlemler bu vekâletnameye kendiliğinden dâhil olmazdı (TBK m. 504); genel vekâlet malvarlığının yönetimini kapsar, ama malvarlığında ağır ve kalıcı sonuç doğuran işlemleri kapsamaz. İkincisi talimatla ilgilidir: (C), taşınmazın belirli bir bedelin altında satılmamasını açıkça bildirmiş olsaydı, (D) bu talimattan ancak izin alma imkânı bulunmadığında ve (C) bilseydi izin vereceği açıksa ayrılabilirdi (TBK m. 505). Bunun dışında talimattan ayrılan vekil, işi talimata uygun görmüş olsaydı doğacak sonucu kendisi üstlenir; piyasanın düşmesi gibi genel gerekçeler onu kurtarmaz.