Eser Sözleşmesi

Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 470). İş görme sözleşmeleri içinde ayırt edici yanı şudur: yüklenici yalnız çalışmayı değil, sonucu borçlanır.

A. Eser Sözleşmesinin Unsurları

Üç unsur aranır:

• Eser — maddi ya da maddi olmayan bir sonuç; bir yapı, bir tamir, bir proje, bir yazılım.
• Bedel — para olarak kararlaştırılır; belirlenmemişse kanunun ölçütüyle bulunur.
• Anlaşma — tarafların bu iki unsurda uyuşan iradesi.

Sözleşme kural olarak şekle bağlı değildir; taşınmaz mülkiyetinin devri söz konusuysa o kısım resmî şekle tabidir.

Eserin maddi olması da şart değildir. Kanunun aradığı, emek harcanarak meydana getirilen ve teslim edilebilir bir sonucun bulunmasıdır; bu sonuç bir şey üzerinde cisimlenebileceği gibi salt fikrî de olabilir:

• Yeni bir şey meydana getirme — bina, makine, mobilya, yazılım.
• Mevcut bir şeyi değiştirme — tamir, tadilat, restorasyon.
• Maddi olmayan sonuç — proje, plan, bilirkişi raporu, konser.
• Karma işler — malzemenin de yüklenicice sağlandığı yapım işleri.

Dördüncü grupta satışla eser arasındaki sınır tartışılır; ölçüt, ağırlığın hazır bir malın devrinde mi yoksa emekle meydana getirmede mi olduğudur.

B. Satış ve Hizmet Sözleşmesinden Ayrımı

Eser sözleşmesini komşu tiplerden ayıran ölçüt, borçlanılanın ne olduğudur:

Yüklenici işini kendi organizasyonuyla ve bağımsız olarak yürütür; işçi ise işverene bağımlıdır. Vekilde sonuç taahhüdü yoktur, yüklenicide vardır. Satışta ise mal zaten mevcuttur; eserde meydana getirilir.

C. Yüklenicinin Özen ve Sadakat Borcu

Yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır (TBK m. 471). Özen borcunun ölçüsü nesneldir: benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranış aranır.

Ölçütün nesnel olması sonucu belirler: yüklenicinin kendi bilgi düzeyi değil, o işi üstlenen basiretli bir meslek mensubunun bilgi düzeyi esas alınır.

Sadakat borcunun kapsamı da geniştir ve şunları içerir:

• İş sahibinin haklı menfaatlerini gözetmek.
• İşin gidişatı hakkında bilgi vermek ve riskleri bildirmek.
• Kendi menfaatini iş sahibininkinin önüne koymamak.
• Öğrendiği bilgileri saklamak.

Yüklenici işi bizzat yapmak ya da kendi yönetimi altında yaptırmakla yükümlüdür; eserin meydana getirilmesinde yüklenicinin kişisel özellikleri önem taşımıyorsa işi başkasına da yaptırabilir (TBK m. 471). Bu ayrım, sözleşmenin ölümle sona erip ermeyeceğini de belirler (TBK m. 486).

Özen ve sadakat borcunun ihlali çoğu zaman eserde bir ayıp ya da gecikme olarak görünür; ama bu zorunlu değildir — sır saklama veya bilgi verme borcunun ihlali gibi hâllerde ayıptan bağımsız bir borca aykırılık da doğar. Bu yüzden özen borcu, birbirini izleyen üç hükmün ortak temelidir: malzemenin ayıbını bildirme (TBK m. 472), işi zamanında yürütme (TBK m. 473) ve ayıpsız eser teslim etme (TBK m. 474). Yüklenicinin kendi uzmanlık alanına giren bir riski iş sahibine bildirmemesi, ayıbın sonradan talimattan doğduğu savunmasını da elinden alır: kanun, talimattan doğan ayıpta yüklenicinin kurtulmasını açıkça yaptığı ihtar koşuluna bağlamıştır (TBK m. 476).

D. Malzemenin Sağlanması ve Ayıbı

Malzemeyi kimin sağladığı sorumluluğu değiştirir (TBK m. 472):

• Yüklenici sağlamışsa — malzemenin ayıplı olması yüzünden iş sahibine karşı satıcı gibi sorumludur.
• İş sahibi sağlamışsa — yüklenici onları gereken özeni göstererek kullanmak, hesap vermek ve artanı geri vermekle yükümlüdür.

Kanun bir de bildirim yükümlülüğü getirir: iş sahibinin sağladığı malzeme veya gösterdiği arsa ayıplıysa, yüklenici bunu gecikmeksizin bildirmek zorundadır; bildirmezse doğacak sonuçlardan sorumlu olur.

E. İşe Zamanında Başlama ve Yürütme

Yüklenicinin işe zamanında başlamaması, sözleşmeye aykırı olarak işi geciktirmesi ya da iş sahibine yüklenemeyecek bir sebeple ortaya çıkan gecikme yüzünden, bütün tahminlere göre işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, iş sahibi teslim için belirlenen günü beklemek zorunda değildir ve sözleşmeden dönebilir (TBK m. 473).

Hükmün değeri erken müdahale imkânı tanımasındadır: iş sahibi vadeyi beklemeden harekete geçebilir. Ölçüt bir tahmin değil, açıkça anlaşılmadır.

Eser sözleşmesinde iş sahibinin de borçları vardır ve bunlar yalnız bedel ödemekten ibaret değildir: iş sahibi, eserin meydana getirilmesi için gereken iş birliğini yapmak, gerekiyorsa malzeme ve arsa sağlamak ve eseri teslim almakla yükümlüdür. Teslim almada temerrüde düşen iş sahibi, hasarın kendisine geçmesi sonucuna katlanır (TBK m. 483).

Ayrıca yüklenicinin kusuru yüzünden eser ayıplı ya da sözleşmeye aykırı olarak meydana geleceği açıkça görülüyorsa, iş sahibi bunu önlemek üzere uygun bir süre verip, bu sürede giderilmezse giderimi ve devamını üçüncü kişiye yükleniciye ait olmak üzere verebilir.

İş sahibinin iş birliği borcu uygulamada ruhsat alma, arsayı teslim etme ve onay verme gibi edimlerde somutlaşır. Bu edimler yerine getirilmezse yüklenici işi yürütemez ve sonuç, temerrüdün kimde olduğuna göre değişir: iş sahibi eseri teslim almada temerrüde düşerse hasar ona geçer; iş birliği edimlerini hiç yerine getirmezse yüklenici alacaklı temerrüdü ve genel temerrüt hükümlerine başvurur.

F. Eserin Ayıplı Olması ve İş Sahibinin Hakları

İş sahibi, eserin tesliminden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları varsa uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır (TBK m. 474). Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini isteyebilir.

Yüklenicinin sorumlu olduğu hâllerde iş sahibi üç seçimlik haktan birini kullanır (TBK m. 475):

• Eser, iş sahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplıysa sözleşmeden dönme.
• Eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim.
• Aşırı bir masrafı gerektirmediği takdirde, bütün masrafları yükleniciye ait olmak üzere ücretsiz onarım.

İş sahibinin ayrıca tazminat isteme hakkı saklıdır; eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkı kullanılamaz.

İki hâlde iş sahibi haklarını kullanamaz (TBK m. 476): ayıp, yüklenicinin açıkça yaptığı ihtara karşın iş sahibinin verdiği talimattan doğmuşsa ya da herhangi bir sebeple iş sahibine yüklenebilecekse.

Kabulün sonucu kesindir: eserin açıkça veya örtülü kabulünden sonra yüklenici her türlü sorumluluktan kurtulur; ancak kasten gizlediği ve usulüne göre gözden geçirmede fark edilemeyecek ayıplar için sorumluluğu devam eder (TBK m. 477). Gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal eden iş sahibi eseri kabul etmiş sayılır.

Ayıp türleri de ayrılır ve gözden geçirme külfetinin kapsamını belirler:

• Açık ayıp — olağan gözden geçirmeyle görülebilen; imkân bulur bulmaz bildirilir.
• Gizli ayıp — sonradan ortaya çıkan; ortaya çıkınca hemen bildirilir.
• Kasten gizlenen ayıp — kabulden sonra bile yüklenicinin sorumluluğu sürer.

Üçüncü grup, kabulün koruyucu etkisini kaldırdığı için sınavda ayrıca sorulur.

Bildirim sürelerinin ölçüsü de dikkat ister: kanun gün sayısı vermez, davranış ölçütü koyar. Açık ayıpta ölçüt "imkân bulur bulmaz" gözden geçirip "uygun bir süre içinde" bildirmek, gizli ayıpta ise ortaya çıkar çıkmaz "hemen" bildirmektir. Bu esneklik satıştaki rejimle karşılaştırılarak sorulur; oradaki süreler de aynı mantıkla kurulmuştur. Bildirimi geciktiren iş sahibi hakkını yitirir, çünkü ihmali kabul sayılır (TBK m. 477).

G. Bedel: Götürü, Yaklaşık ve Beklenmedik Hâlde Artırım

Bedel ödeme borcu eserin teslimi anında muaccel olur; parça parça teslim kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur (TBK m. 479).

Götürü bedelde yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür; eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile bedelin artırılmasını isteyemez (TBK m. 480). İstisna dardır ve iki hâli kapsar: sözleşme kurulurken hiç öngörülemeyen bir durum ile öngörülebilir olduğu hâlde tarafların hesaba katmadığı bir durum. Bunlardan biri götürü bedelle eserin yapılmasına engel olur ya da son derece güçleştirirse yüklenicinin elindeki yollar sırayla şunlardır:

• Uyarlama — hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme; ilk ve asıl yol budur.
• Dönme — uyarlama mümkün değilse ya da karşı taraftan beklenemiyorsa sözleşmeden dönme.
• Fesih — dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yüklenicinin elinde yalnız bu yol kalır.

Bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık belirlenmişse, yapıldığı yer ve zamanda eserin değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir (TBK m. 481).

Üç bedel türünün sonuçları şöyle ayrılır:

• Götürü bedelde riziko yüklenicidedir; artırım istenemez, istisna ancak hâkim kararıyla işler (TBK m. 480).
• Yaklaşık bedelde riziko paylaşılır; aşırı aşım iş sahibine dönme, eser kendi arsası üzerindeyse indirim hakkı verir (TBK m. 482).
• Belirlenmemiş bedelde ölçüt nesneldir: yapıldığı yer ve zamandaki değer ile yüklenicinin gideri (TBK m. 481).

Sınavda çözüm, hangi bedel türünün kararlaştırıldığını saptamakla başlar.

Yaklaşık bedelin iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa iş sahibi, eser tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra sözleşmeden dönebilir; eser iş sahibinin arsası üzerine yapılıyorsa bedelden uygun bir indirim isteyebilir ya da eser henüz tamamlanmamışsa yükleniciyi işe devamdan alıkoyup tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bir bedel ödeyerek sözleşmeyi feshedebilir (TBK m. 482).

H. Eser Sözleşmesinde Zamanaşımı ve Ağır Kusur

Ayıplı eser sebebiyle açılacak davalar teslim tarihinden başlayarak (TBK m. 478):

• Taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yılın,
• Taşınmaz yapılarda beş yılın,
• Yüklenicinin ağır kusuru varsa, eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yılın

geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Üç sayı sınavda doğrudan sorulur; ağır kusurda süre yirmi yıla çıkar ve eserin taşınmaz olup olmadığına bakılmaz.

Sona erme bakımından üç özel hüküm daha vardır. Eser teslimden önce beklenmedik olayla yok olursa, iş sahibi teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici ücret ve gider isteyemez; malzemeye gelen hasar onu sağlayana ait olur (TBK m. 483). İş sahibi, tamamlanmadan önce yapılmış kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir (TBK m. 484). Yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılmış sözleşme, onun ölümü veya kusuru olmaksızın eseri tamamlama yeteneğini kaybetmesi durumunda kendiliğinden sona erer (TBK m. 486).

Dördüncü hâl, imkânsızlığın iş sahibinden kaynaklanmasıdır. Eserin tamamlanması, iş sahibiyle ilgili beklenmedik bir olay dolayısıyla imkânsızlaşırsa yüklenici, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerini isteyebilir; imkânsızlığın doğmasında iş sahibi kusurluysa yüklenicinin ayrıca tazminat isteme hakkı da vardır (TBK m. 485). Hüküm TBK m. 483'ün tersidir: orada riziko yükleniciye bırakılırken burada iş sahibinin alanından doğan imkânsızlığın sonucu ona yüklenir.

Örnek olay

(A), arsası üzerine villa yaptırmak için (B) ile götürü bedelli bir eser sözleşmesi yapmıştır; bedel 5.000.000 TL, teslim on iki ay sonradır. Malzemenin bir kısmını (A) sağlamış, bu malzemenin ayıplı olduğunu gören (B) hiçbir bildirimde bulunmadan kullanmıştır. Altıncı ayda (B) hâlâ temel aşamasındadır ve gidişata göre işi zamanında bitiremeyeceği açıktır. Villa tamamlandıktan sonra (A) yapıyı hiç incelemeden teslim almış, iki yıl sonra taşıyıcı sistemde gizli bir kusur ortaya çıkmıştır; kusurun (B) tarafından bilinerek gizlendiği anlaşılmıştır. Ayrıca (B), inşaat sırasında beklenmedik bir zemin sorunu yüzünden maliyetin arttığını ileri sürerek ek bedel istemektedir.

Değerlendirme: Malzeme bakımından sorumluluk (B)'dedir. Malzemeyi iş sahibi sağlamışsa yüklenici onu gereken özeni göstererek kullanmak ve ayıplı olduğunu gecikmeksizin bildirmekle yükümlüdür (TBK m. 472). (B) ayıbı gördüğü hâlde bildirmediğine göre bundan doğacak sonuçlardan sorumludur; malzemenin ayıbından doğan zarar ona yüklenir. Malzemeyi (B) sağlamış olsaydı bu kez satıcı gibi sorumlu olurdu.

Altıncı aydaki durum için (A) vadeyi beklemek zorunda değildir. Yüklenicinin işe zamanında başlamaması veya gecikmesi yüzünden işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, iş sahibi teslim için belirlenen günü beklemeden sözleşmeden dönebilir (TBK m. 473). Ölçüt bir tahmin değil, açıkça anlaşılmadır; gidişat somut verilerle ortaya konmalıdır.

Gizli kusur bakımından kabulün etkisi tartışılır. Eserin açıkça veya örtülü kabulünden sonra yüklenici kural olarak sorumluluktan kurtulur ve gözden geçirmeyi ihmal eden iş sahibi eseri kabul etmiş sayılır (TBK m. 477). (A) yapıyı hiç incelemeden teslim almıştır. Ne var ki kural, yüklenicinin kasten gizlediği ve usulüne uygun gözden geçirmede fark edilemeyecek ayıplar bakımından uygulanmaz. Kusur (B) tarafından bilinerek gizlendiğine göre (A)'nın hakları ayaktadır.

Zamanaşımı da aynı yöne çıkar. Ayıplı eser davaları teslimden başlayarak taşınmaz yapılarda beş yıl, yüklenicinin ağır kusuru varsa eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m. 478). Villa taşınmaz yapı olduğuna göre dava zaten beş yıllık süreye tabidir; iki yıl sonra ortaya çıkan kusur için dava süresindedir.

Seçimlik haklar bakımından bir sınır vardır. İş sahibi kural olarak dönme, bedelden indirim ve ücretsiz onarım arasında seçim yapar; ancak eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkı kullanılamaz (TBK m. 475). Villa (A)'nın arsası üzerinde olduğuna göre (A), onarım ya da indirim isteyebilir; sözleşmeden dönemez. Ayrıca tazminat isteme hakkı saklıdır.

Ek bedel talebinde ise (B) kural olarak haksızdır. Götürü bedelde yüklenici, eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile bedelin artırılmasını isteyemez (TBK m. 480). Tek istisna, sözleşme kurulurken hesaba katılmamış bir durumun — ister baştan öngörülemeyen, ister öngörülebilirken göz ardı edilen bir durum olsun — işi güçleştirmesidir; böyle bir durumda bedeli artırma ya da sözleşmeyi sona erdirme kararını hâkim verir. Beklenmedik zemin sorunu bu kapsama girebilir, ama karar (B)'nin tek taraflı talebiyle değil mahkeme kararıyla doğar.

Olaya iki varsayım eklenirse tablo tamamlanır. Bedel götürü değil yaklaşık olarak belirlenmiş olsaydı ve iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılsaydı, bu kez (A) sözleşmeden dönebilir; eser kendi arsası üzerinde olduğu için bedelden uygun bir indirim de isteyebilirdi (TBK m. 482). Villa teslimden önce beklenmedik bir olayla yok olsaydı, (A) teslim almada temerrüde düşmedikçe (B) ne ücret ne gider isteyebilirdi; malzemeye gelen hasar ise onu sağlayana ait olurdu (TBK m. 483).

(A) inşaat yarıdayken vazgeçmek isteseydi bunu da yapabilirdi: iş sahibi, yapılmış kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir (TBK m. 484). Bu hak vekâletteki azil kadar serbest değildir; bedeli ağırdır.

Son bir varsayım tabloyu tamamlar. Villanın tamamlanması, (A)'nın arsasında sonradan ortaya çıkan ve kimsenin öngöremeyeceği bir imar kısıtlaması yüzünden imkânsızlaşsaydı riziko (B)'ye kalmazdı: eserin tamamlanması iş sahibiyle ilgili beklenmedik bir olay dolayısıyla imkânsızlaşırsa yüklenici, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerini isteyebilir (TBK m. 485). Kısıtlamanın doğmasında (A) kusurluysa — sözgelimi bildiği bir yasağı gizlemişse — (B) ayrıca tazminat da isteyebilirdi. Hükmü TBK m. 483 ile birlikte okumak gerekir: eser teslimden önce beklenmedik olayla yok olursa yüklenici ücret ve gider isteyemezken, imkânsızlık iş sahibinin alanından doğduğunda sonuç tersine döner. Sınavda iki maddenin ayrımı, olayın hangi tarafın çevresinde geçtiğine bakılarak yapılır.