Kanun Hükümlerinin Niteliği, Yorumu ve Hükümsüzlük Yaptırımları

Kaynakların sırasını bilmek yetmez. Hâkim, uygulayacağı hükmün niteliğini de belirlemek zorundadır: taraflar bu kuralın aksini kararlaştırabilir miydi? Kararlaştırdılarsa sonuç ne olur? Bu iki soru, kuralların niteliğine göre ayrımı ile aykırılığın yaptırımlarını birbirine bağlar.

A. Emredici, Yedek ve Tanımlayıcı Kurallar

Emredici kurallar, aksi kararlaştırılamayan kurallardır. Kamu düzenini, genel ahlakı, kişilik haklarını ve zayıf tarafı korumayı amaçlayan hükümler kural olarak emredicidir. Metinde "geçersizdir", "yapılamaz", "aksi kararlaştırılamaz" gibi ifadeler bu niteliğin işaretidir; ancak son söz sözde değil, hükmün amacındadır.

Yedek kurallar, uyulması zorunlu olmayan, aksi kararlaştırılabilen kurallardır. Aksi kararlaştırılmadığı sürece uygulanırlar ve ikiye ayrılır:

• Tamamlayıcı kurallar, sözleşmede unutulan veya düzenlenmeyen noktaları doldurur. Taşınır satışında devir giderlerinin kime ait olacağını gösteren hüküm böyledir.
• Yorumlayıcı kurallar, sözleşmede kullanılan ama anlamı belirsiz kalan ifadelerin ne anlama geldiğini açıklar. Bunlar kanunu değil, tarafların sözünü yorumlar.

Tanımlayıcı kurallar ise bir kavramın ne olduğunu belirler; yerleşim yerinin tanımı buna örnektir (TMK m. 19). Tanımlayıcı kural tek başına bir davranış emri içermez, ama başka hükümlerin uygulanabilmesi için gerekli kavramı sağlar.

Bir hükmün hangi gruba girdiği çoğu zaman metinden anlaşılmaz; hükmün amacı belirleyicidir. Uygulamada şu ölçütler kullanılır:

• Hüküm kamu düzenini veya genel ahlakı koruyorsa emredicidir.
• Hüküm zayıf tarafı koruyorsa emredicidir; kiracıyı, işçiyi, küçüğü koruyan düzenlemeler böyledir.
• Hüküm yalnız tarafların menfaatini dengeliyor ve aksinin kararlaştırılması kimseyi zarara sokmuyorsa yedektir.

Ayrımın pratik değeri şuradadır: emredici kurala aykırı sözleşme hükmü baştan itibaren sonuç doğurmaz ve hâkim bunu kendiliğinden gözetir. Yedek kurala aykırılık ise hiçbir yaptırım doğurmaz; taraflar zaten kanunun izin verdiği alanda hareket etmiştir.

B. Aykırılığın Yaptırımları

Bir hukukî işlem, kanunun aradığı unsurları taşımıyorsa hukuk düzeni buna dört farklı ağırlıkta tepki verir. Ayrım, sınavda en sık ölçülen konulardan biridir ve sıralama tesadüfi değildir: yaptırımın ağırlığı, eksikliğin işlemin varlığına ne kadar dokunduğuna göre azalır.

Ayrımı yaparken sorulacak soru hep aynıdır: eksiklik işlemin doğmasını mı engellemiştir, yoksa doğmuş bir işlemin geçerliliğini mi etkilemektedir? Birinci hâlde yokluk, ikinci hâlde diğer üç yaptırımdan biri gündeme gelir.

1. Yokluk

İşlemin kurucu unsuru eksikse işlem hiç doğmamıştır. Evlenmenin ayrı cinsten iki kişi arasında ve evlendirme memuru önünde yapılmaması bu ağırlıktadır. Yokluk hâlinde ortada iptal edilecek bir işlem bulunmadığından dava açmaya da gerek yoktur; hâkim durumu kendiliğinden gözetir.

2. Kesin Hükümsüzlük

İşlem doğmuştur, ancak emredici bir kurala, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu için baştan itibaren hüküm doğurmaz. Ayırt etme gücünün bulunmaması ya da kanunun kesin engel saydığı bir hâlin varlığı bu sonucu doğurur. Kesin hükümsüzlük herkes tarafından, süreye bağlı olmaksızın ileri sürülebilir; hâkim re'sen dikkate alır ve işlem sonradan geçerli hâle gelmez.

3. Askıda Hükümsüzlük

İşlemin kaderi bir onaya bağlıdır. Ayırt etme gücüne sahip küçüğün yasal temsilcisinin rızası olmadan yaptığı borç doğurucu işlem böyledir: rıza verilirse işlem baştan itibaren geçerli olur, verilmezse kesin hükümsüz hâle gelir. Askı süresince işlem ne geçerli ne geçersizdir.

4. İptal Edilebilirlik

İşlem geçerlidir ve sonuç doğurur; ancak korunan taraf belirli süre içinde iptal hakkını kullanarak onu geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırabilir. Yanılma, aldatma ve korkutma hâlleri ile evlenmenin nispi butlan sebepleri bu gruptadır.

Hakkın nasıl kullanılacağı ise ikiye ayrılır ve karıştırılmamalıdır:

• Borçlar hukukunda — yanılma, aldatma ve korkutmada iptal, karşı tarafa yöneltilen tek taraflı bir beyanla kullanılır; sözleşmeyle bağlı olmadığını bildiren taraf ayrıca dava açmak zorunda değildir (TBK m. 39).
• Evlenmede — nispi butlan ancak dava yoluyla ileri sürülebilir; evlilik, hâkim kararına kadar geçerli bir evlilik olarak varlığını sürdürür.

Ayrımın sebebi, evliliğin kişi hâline ve üçüncü kişilere etki eden bir kurum olmasıdır; kanun onun tek taraflı bir beyanla ortadan kaldırılmasına izin vermez. Süre geçirilir ve hak kullanılmazsa işlem her iki hâlde de sağlam kalır — bu yönüyle kesin hükümsüzlükten kesin biçimde ayrılır.

C. Yorum Türleri ve Yöntemleri

Yorum, kanunun özüne ulaşmanın aracıdır. Kimin yaptığına göre üçe ayrılır: kanun koyucunun kendi yaptığı yasama yorumu, mahkemelerin yaptığı yargısal yorum ve öğretinin yaptığı bilimsel yorum. Bugünkü hukukumuzda yasama yorumu bulunmamaktadır.

Yöntem bakımından hâkim, hükmü düz anlamıyla uygulayabileceği gibi karşıt anlamından da sonuç çıkarabilir. Karşıt anlam her zaman güvenli değildir: evlenmenin kişiyi ergin kılacağını söyleyen hükmün karşıtından "evlenmeyen ergin olamaz" sonucu çıkmaz, çünkü erginlik esas olarak yaşa bağlanmıştır (TMK m. 11).

Evleviyet yöntemi, geniş kapsamlı bir ilişki için konulmuş kuralın daha dar kapsamlı ilişkiye öncelikle uygulanmasıdır. Kıyas ise benzer olay için konulmuş hükmün, hakkında hüküm bulunmayan olaya uygulanmasıdır. Özel hukukta kıyas serbesttir; ceza hukukundaki yasak buraya taşınmaz.

Örnek olay

On altı yaşındaki ayırt etme gücüne sahip (K), yasal temsilcisinin haberi olmadan komşusuyla bir taşınır satış sözleşmesi yaparak borç altına girmiştir. Aynı gün (K), evlendirme memuru önünde değil, aile büyüklerinin huzurunda düzenlenen bir törenle (L) ile "evlendirilmiştir". Bir süre sonra (K)'nin yasal temsilcisi satış sözleşmesini öğrenir ve sözleşmeye onay verir; buna karşılık törenin geçersizliğinin tespiti için ne yapması gerektiğini sorar.

Değerlendirme: İki işlem farklı ağırlıkta yaptırıma tabidir ve bu ayrım sonucu tümüyle değiştirir.

Satış sözleşmesi bakımından (K) ayırt etme gücüne sahip bir küçüktür. Borç doğurucu işlem yaptığından yasal temsilcinin rızası gerekir; rıza alınmadığı için sözleşme askıda hükümsüzdür. Yasal temsilci onay verdiğine göre sözleşme geçerli hâle gelmiştir ve bu geçerlilik kuruluş anına kadar geriye etkilidir. Onay verilmeseydi işlem kesin hükümsüzlüğe dönüşecekti.

Tören bakımından durum farklıdır. Evlenmenin kurucu unsuru olan evlendirme memuru önünde irade açıklaması bulunmadığından ortada hukuken bir evlenme doğmamıştır; yaptırım yokluktur. Yokluk hâlinde iptal davası açmaya gerek yoktur, çünkü ortadan kaldırılacak bir işlem mevcut değildir. Yasal temsilcinin onayı da bu sonucu değiştiremez: onay yalnız askıda hükümsüzlükte iş görür.

Aradaki fark şu soruyla test edilir: işlem hiç doğmuş mudur? Doğmamışsa yokluk; doğmuş ama emredici kurala aykırıysa kesin hükümsüzlük; doğmuş ve kaderi onaya bağlıysa askıda hükümsüzlük; doğmuş, geçerli ve yalnız dava ile bozulabiliyorsa iptal edilebilirlik söz konusudur.