Hak Ehliyeti

Kişi olmanın ilk ve zorunlu sonucu hak ehliyetidir. Hak ehliyeti, haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir; kişinin bir şey yapabilmesini değil, bir şeye sahip olabilmesini anlatır. Bu yüzden hak ehliyeti kişilikle birlikte doğar ve kişilikle birlikte sona erer.

A. Genellik ve Eşitlik İlkeleri

Kanun hükmü kısadır ve iki ilkeyi birlikte kurar: her insanın hak ehliyeti vardır; buna göre bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde, haklara ve borçlara ehil olmada eşittirler (TMK m. 8).

Genellik ilkesi, hak ehliyetinin istisnasız bütün insanlara tanınmış olmasını anlatır. Kişi olmak için hiçbir nitelik aranmadığı gibi, hak ehliyetine sahip olmak için de aranmaz. Yaş, cinsiyet, sağlık durumu, ayırt etme gücü, vatandaşlık ya da din hak ehliyetini etkilemez. Ayırt etme gücü bulunmayan bir kişi de, yeni doğmuş bir bebek de tam hak ehliyetine sahiptir.

Eşitlik ilkesi, hak ehliyetinin herkese aynı ölçüde tanınmış olmasını anlatır. Buradaki eşitlik, sahip olunan hakların eşitliği değil, hak sahibi olabilme yeteneğinin eşitliğidir. Kimin ne kadar malı olduğu değişir; malik olabilme yeteneği değişmez.

İki ilkenin ortak sonucu şudur: hak ehliyeti bölünmez ve derecelendirilemez. Kişi ya hak ehliyetine sahiptir ya değildir; kısmî hak ehliyeti diye bir kategori yoktur. Fiil ehliyetinin dereceli yapısı bu noktada hak ehliyetinden kesin biçimde ayrılır.

B. Hak Ehliyetinin Sınırlamaları

Hükümdeki "hukuk düzeninin sınırları içinde" ifadesi, ehliyetin kapsamına ilişkin sınırlamalara işaret eder. Bu sınırlamalar ehliyeti ortadan kaldırmaz, yalnız belirli hakların belirli kişilerce kazanılmasını engeller.

Sınırlamalar başlıca üç sebepten doğar:

• Kişinin niteliğinden doğan sınırlamalar — tüzel kişilerin insana özgü hakları kazanamaması gibi
• Hısımlıktan doğan sınırlamalar — belirli derecedeki hısımlar arasında evlenme yasağı gibi
• Vatandaşlıktan doğan sınırlamalar — yabancıların taşınmaz edinmesine ilişkin özel düzenlemeler gibi

Bu sınırlamaların ortak özelliği kanundan doğmalarıdır. Kişi kendi iradesiyle hak ehliyetinden vazgeçemez, onu daraltamaz ve başkasına devredemez; aksi yöndeki sözleşmeler geçersizdir. Hak ehliyeti kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğundan, üzerinde tasarruf edilemez.

Sınırlamaların ehliyetin kendisine değil, kapsamına ilişkin olduğu unutulmamalıdır. Yabancının belirli koşullarla taşınmaz edinememesi, onun hak ehliyetinin bulunmadığı anlamına gelmez; yalnız belirli bir hakkı kazanamayacağını gösterir. Aynı ayrım tüzel kişiler için de geçerlidir: tüzel kişinin evlenememesi ehliyetsizlik değil, hakkın niteliğinden doğan bir sınırdır.

Örnek olay

Ağır bir akıl hastalığı sebebiyle ayırt etme gücü bulunmayan (H)'ye, ölen babasından bir taşınmaz miras kalmıştır. (H)'nin diğer mirasçıları, ayırt etme gücü bulunmayan bir kişinin malik olamayacağını, bu sebeple payın kendilerine geçmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Ayrıca (H) adına yapılan bir bağışlamanın da geçersiz olduğunu savunmaktadırlar.

Değerlendirme: İddia, hak ehliyeti ile fiil ehliyetinin karıştırılmasına dayanmaktadır. Ayırt etme gücünün bulunmaması fiil ehliyetini etkiler; hak ehliyetine hiçbir etkisi yoktur.

(H) yaşayan bir insan olduğuna göre hak ehliyetine sahiptir ve bu ehliyet herkesle eşit ölçüdedir (TMK m. 8). Mirasçı olabilmek için ayırt etme gücü aranmaz; mirasbırakanın ölümü anında sağ olmak yeterlidir. Taşınmaz payı (H)'ye geçer ve (H) malik olur.

Bağışlama bakımından da sonuç aynıdır. Bağışlama (H) için karşılıksız kazandırmadır ve hak ehliyeti kapsamında kazanılır. Burada tartışılabilecek tek nokta işlemin kim tarafından yapılacağıdır: ayırt etme gücü bulunmayan (H) işlemi kendisi yapamaz, yasal temsilcisi aracılığıyla hareket eder.

Ayrım şu cümlede toplanır: (H) hak sahibi olabilir, ancak haklarını kendi fiilleriyle kullanamaz. Birinci yön hak ehliyetine, ikinci yön fiil ehliyetine ilişkindir ve ikisi birbirinden bağımsızdır.