Nafaka Yükümlülüğü ve Aile Malları

Bu başlık, aile hukukunun eşler ve çocuklar dışında kalan alanını düzenler: hısımlar arasındaki yardım nafakası, ev düzeni ve aile mallarına ilişkin özel mülkiyet biçimleri.

A. Yardım Nafakası

Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür (TMK m. 364/1). Kardeşlerin yükümlülüğü ayrıca refah içinde bulunmalarına bağlıdır (TMK m. 364/2). Eş ile ana babanın bakım borçlarına ilişkin hükümler saklıdır.

Dava, mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır (TMK m. 365/1). Bu, yardım nafakasının en ayırt edici özelliğidir: alacaklı, yükümlüleri dilediği gibi seçemez; önce yakın zümredekilere başvurur. İstem, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın malî gücüne uygun bir yardımdan ibarettir (TMK m. 365/2). Nafakanın belirli yükümlülerden istenmesi hakkaniyete aykırıysa hâkim yükümlülüğü azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m. 365/3).

Dava, nafaka alacaklısına bakmakta olan resmî veya kamuya yararlı kurumlar tarafından da açılabilir (TMK m. 365/4). Yetkili mahkeme, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 365/6). Korunmaya muhtaç kişilerin bakımını sağlayan kurumlar, yaptıkları masrafları nafaka yükümlüsü hısımlardan isteyebilir (TMK m. 366).

Yardım nafakasının diğer nafakalardan farkı. Türk hukukunda dört nafaka türü vardır ve dördüncüsü sık atlanır:

• Tedbir nafakası (TMK m. 169, m. 197) — boşanma veya ayrılık davası süresince, ya da eşlerden birinin ayrı yaşamakta haklı olduğu hâllerde hükmedilir; geçici niteliktedir ve hâkim re'sen karar verebilir.
• Yardım nafakası (TMK m. 364) — hısımlar arasındadır; üstsoy, altsoy ve kardeşler yükümlüdür.
• Yoksulluk nafakası (TMK m. 175) — boşanan eşler arasındadır; alacaklının kusuru daha ağır olmamalıdır.
• İştirak nafakası (TMK m. 182) — çocuk içindir; velâyet kendisine verilmeyen ana babanın yükümlülüğüdür.

Ayrım ölçütü hangi aşamada ve hangi ilişkiden doğduklarıdır: tedbir nafakası dava sürerken, diğer üçü hükümle birlikte veya hısımlık ilişkisine dayanarak istenir.

Üçünün ortak yanı, hiçbirinde yükümlünün kusurunun aranmamasıdır. Ayrıldıkları nokta talebin dayanağıdır: yardım nafakası hısımlıktan, yoksulluk nafakası boşanmadan, iştirak nafakası soybağından doğar.

Yardım nafakasında dava mirasçılıktaki sıraya göre açılır (TMK m. 365/1) — bu sıra kuralı diğer iki nafakada yoktur ve bu türün en ayırt edici özelliğidir.

B. Ev Düzeni

Aile hâlinde yaşayan topluluğun kanuna, sözleşmeye veya örfe göre belirlenen bir ev başkanı varsa, evi yönetme yetkisi ona aittir (TMK m. 367/1). Yetki; kan veya kayın hısımlığı, işçilik, çıraklık ya da koruma ve gözetme ilişkisi içinde birlikte yaşayanların hepsini kapsar (TMK m. 367/2).

Ev başkanının sorumluluğu, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastası veya akıl zayıfı kişinin verdiği zararı kapsar. Bu bir kusursuz sorumluluk hâlidir — daha dar adıyla özen sorumluluğu: zarar görenin ev başkanının kusurunu ispatlaması gerekmez. Ev başkanı, gerekli dikkatle gözetim yaptığını veya bu özeni gösterse dahi zararı engelleyemeyeceğini ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir (TMK m. 369/1); ispat yükü ev başkanındadır.

Ana baba veya büyük ana babayla birlikte yaşayan ve emeklerini ya da gelirlerini aileye özgüleyen ergin altsoylar, buna karşılık uygun bir bedel isteyebilir (TMK m. 370/1). Bu denkleştirme alacağı kural olarak borçlunun ölümünde istenir; birlikte yaşamanın sona ermesi, işletmenin el değiştirmesi, icra takibi veya iflâs hâllerinde borçlunun sağlığında da istenebilir. Alacak zamanaşımına uğramaz; ancak en geç terekenin taksimi anına kadar istenebilir (TMK m. 371).

Ev başkanının sorumluluğunun niteliği. TMK m. 369, ev başkanına kusursuz sorumluluk yükler; öğretide bu tür sorumluluklar özen sorumluluğu (olağan sebep sorumluluğu) olarak adlandırılır. Zarar gören, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının veya akıl hastasının zarar verdiğini ispatlamakla yetinir; ev başkanının kusurunu ispatlamak zorunda değildir.

Ev başkanı ise iki yoldan kurtulabilir: gerekli dikkat ve özeni gösterdiğini, ya da bu özeni gösterseydi dahi zararın engellenemeyeceğini ispatlayarak.

Kurtuluş kanıtının bulunması, sorumluluğu kusur sorumluluğuna çevirmez. Ayrım şuradadır: kusur sorumluluğunda sorumluluğun kurucu unsuru kusurdur ve kusur yoksa sorumluluk hiç doğmaz. Özen sorumluluğunda ise sorumluluk kusurdan değil, kanunun yüklediği özen yükümlülüğünün ihlalinden doğar; kurtuluş kanıtı yalnız bu yükümlülüğün yerine getirildiğini gösterir. Aynı yapı TBK m. 66'daki adam çalıştıranın sorumluluğunda da vardır. Bu sebeple ev başkanının sorumluluğu, sınavda kusursuz sorumluluk hâlleri arasında sayılır.

Ayrıca ev başkanının önleyici bir yükümlülüğü vardır: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunanların kendilerini ya da başkalarını tehlikeye düşürmemesi için gerekli önlemleri almak, zorunluluk hâlinde yetkili makamdan istemek (TMK m. 369/2–3).

C. Aile Malları

Kanun üç ayrı aile malları kurumu öngörür:

• Aile vakfı (TMK m. 372): aile bireylerinin eğitim, donanım ve desteklenmesi amacıyla kurulur. Bir malın aynı soydan gelenlere kuşaktan kuşağa kalacak şekilde özgülenmesi ise yasaktır.
• Aile malları ortaklığı (TMK m. 373–385): hısımlar, kendilerine geçen mirasla veya başka mallar koyarak kurar. Sözleşme resmî şekilde yapılır ve bütün ortakların imzasını taşır (TMK m. 374). Ortaklar mallara elbirliğiyle maliktir ve borçlardan müteselsilen sorumludur (TMK m. 379). Ortaklık sürerken paylar istenemez ve paylar üzerinde tasarruf yapılamaz (TMK m. 376/3).
• Aile yurdu (TMK m. 386–395): konutlar ile tarıma veya sanayiye elverişli taşınmazlar eklentileriyle birlikte aile yurdu hâline getirilebilir. Malikin ölümünden sonra yurdun devamı, taşınmazın mirasçılara yurt olarak geçmesine ilişkin bir ölüme bağlı tasarrufun varlığına bağlıdır (TMK m. 394).

Süre belirlenmemişse ortaklardan her biri altı ay önceden bildirerek ortaklıktan çıkabilir (TMK m. 375/1).

Örnek olay

Emekli olan ve geliri geçimine yetmeyen Hatice'nin bir oğlu, bir de refah içinde yaşayan erkek kardeşi vardır. Oğlunun geliri asgari düzeydedir. Hatice, kardeşine karşı yardım nafakası davası açar.

Değerlendirme: Hatice'nin hem altsoyu hem kardeşi yükümlü çevresindedir (TMK m. 364/1). Ancak dava mirasçılıktaki sıraya göre açılmalıdır (TMK m. 365/1): altsoy birinci zümrede, kardeş ise ikinci zümrededir. Bu nedenle önce oğluna başvurması gerekir.

Oğlunun malî gücü yetersizse — istem, karşı tarafın malî gücüne uygun bir yardımdan ibaret olduğundan (TMK m. 365/2) — kardeşin yükümlülüğü gündeme gelebilir. Kardeş bakımından ayrıca refah içinde bulunma koşulu aranır ve olayda bu koşul sağlanmıştır.

Hâkim, nafakanın belirli bir yükümlüden istenmesini hakkaniyete aykırı görürse o kişinin yükümlülüğünü azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m. 365/3). Bu takdir yetkisi, sıranın katı biçimde uygulanmasının doğuracağı sertliği yumuşatır.

Hatice bir bakımevinde kalıyor olsaydı sonuç değişmezdi. Kanun davacı sıfatını yalnız alacaklıya bırakmamış, ona fiilen bakan kuruma da tanımıştır (TMK m. 365/4); üstelik böyle bir kurum, harcadığı parayı yükümlü hısımlara rücu edebilir (TMK m. 366). Uygulamada davaların bir kısmı bu yoldan gelir.

Yetki bakımından da bir ayrıntı vardır: dava, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (TMK m. 365/6). Yoksulluk nafakasında yetkinin farklı düzenlendiği hatırlanmalıdır — iki nafaka türünün karıştırılması sık rastlanan hatadır.

İkinci örnek olay

Bekâr olan Meltem'in üç yaşında bir çocuğu vardır. Çocuğun babası Ege, çocuğu tanımış ve soybağı kurulmuştur. Ege, çocuğun velâyetinin kendisine verilmesini ister; Meltem karşı çıkmaktadır. Meltem yirmi yaşında, işsiz ve ailesiyle yaşamaktadır; Ege ise düzenli gelir sahibidir.

Değerlendirme: Başlangıç noktası nettir: ana baba evli değilse velâyet anaya aittir (TMK m. 337/1). Bu, tanımayla soybağı kurulmuş olmasından etkilenmez — soybağı velâyeti kendiliğinden doğurmaz.

Velâyetin babaya geçmesi ancak hâkim kararıyla mümkündür ve kanun bunu belirli koşullara bağlamıştır: ana küçük, kısıtlı veya ölmüş olmalı ya da velâyet kendisinden alınmış olmalıdır (TMK m. 337/2). Meltem yirmi yaşındadır — ergin, kısıtlı değil, hayatta. Koşullardan hiçbiri gerçekleşmemiştir.

Ege'nin ekonomik üstünlüğü tek başına velâyet sebebi değildir. Kanunun ölçütü çocuğun menfaatidir ve ekonomik durum bu değerlendirmenin yalnız bir unsurudur; velâyet kendisine verilmeyen taraf zaten bakım giderlerine katılmakla yükümlüdür.

Ege'nin elindeki yollar sınırlıdır. Çocukla kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir (TMK m. 323); bu hak velâyetten bağımsızdır. Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşmüşse çocuğun korunmasına ilişkin önlemleri isteyebilir (TMK m. 346) ve koşulları varsa velâyetin Meltem'den kaldırılmasını talep edebilir (TMK m. 348) — ancak kaldırma en son çaredir ve velâyetin ona verilmesi anlamına da gelmez; hâkim vasi de atayabilir.