Evliliğin Genel Hükümleri

Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulur (TMK m. 185/1). Bu bölüm, evlilik sürerken eşlerin birbirine ve üçüncü kişilere karşı konumunu düzenler: hangi yükümlülükleri taşırlar, birliği kim temsil eder, hangi işlemler diğer eşin rızasına bağlıdır ve birlik sarsıldığında hâkim ne yapabilir.

Konunun sınavdaki ağırlığı düşüktür, ancak iki alt başlığı ders boyunca sürekli karşımıza çıkar: aile konutu ve birliğin temsili. İkisi de eşya hukuku ve borçlar hukukuyla kesişir.

A. Eşlerin Hak ve Yükümlülükleri

Kanun eşlere üç ortak yükümlülük yükler (TMK m. 185/2–3):

• Birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve çocukların bakım, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermek
• Birlikte yaşamak
• Birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak

Bu yükümlülükler karşılıklı ve eşittir; kanun eşler arasında görev ayrımı yapmaz. Aynı eşitlik TMK m. 186'da da sürer: konut birlikte seçilir, birlik beraberce yönetilir, giderlere eşler güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır.

"Emek" ifadesi bilinçlidir: ev işlerini gören veya çocuğa bakan eş, para kazanmasa da giderlere katılmış sayılır. Bu ilke TMK m. 196/2'de açıkça tekrarlanır.

Kadının soyadı — hüküm iptal edilmiştir. Kadının evlenmeyle kocasının soyadını alacağını düzenleyen TMK m. 187, Anayasa Mahkemesi'nin 22.02.2023 tarihli kararıyla iptal edilmiştir (E. 2022/155, K. 2023/38). Bu tarihten önce basılmış kaynaklar hükmü yürürlükteymiş gibi anlatır; kanun metninde madde artık boştur.

Yükümlülüklerin niteliği. TMK m. 185'teki üç yükümlülük — elbirliğiyle mutluluğu sağlama, birlikte yaşama, sadakat ve yardım — karşılıklı ve eşittir. Kanun eşler arasında görev ayrımı yapmaz; "kadın ev işlerini görür" gibi bir düzenleme yoktur.

Bu yükümlülüklerin ihlali doğrudan bir yaptırıma bağlanmamıştır; sonuçları dolaylıdır. Sadakat yükümlülüğünün ihlali zina (TMK m. 161) veya evlilik birliğinin sarsılması (TMK m. 166/1) sebebiyle boşanma davasına dayanak olur. Birlikte yaşama yükümlülüğünün ihlali koşulları varsa terk (TMK m. 164) oluşturur.

Konutun seçimi ve birliğin yönetimi (TMK m. 186). Konut birlikte seçilir; birliği eşler beraberce yönetir. Anlaşmazlık hâlinde kanun bir üstünlük tanımaz — eşler hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 195).

Giderlere katılma da eşittir ama eşit tutarda değildir: eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılır. "Emek" ifadesi bilinçlidir — ev işlerini gören veya çocuğa bakan eş, para kazanmasa da giderlere katılmış sayılır. Bu ilke TMK m. 196/2'de açıkça tekrarlanır ve mal rejimi tasfiyesinde de karşımıza çıkar.

B. Birliğin Temsili

Sürekli ihtiyaçlar. Eşlerden her biri, ortak yaşamın devamı süresince ailenin sürekli ihtiyaçları için evlilik birliğini tek başına temsil eder (TMK m. 188/1). Market alışverişi, faturalar, çocuğun okul masrafları bu kapsamdadır; ayrıca yetki almaya gerek yoktur.

Diğer ihtiyaçlar. Bunun dışındaki işlemlerde tek başına temsil ancak iki hâlde mümkündür (TMK m. 188/2):

• Diğer eş veya haklı sebeplerle hâkim tarafından yetkili kılınmışsa
• Birliğin yararı bakımından gecikmede sakınca bulunur ve diğer eşin hastalığı, başka yerde olması veya benzeri sebeplerle rızası alınamazsa

Sorumluluk (TMK m. 189). Temsil yetkisi kullanıldığında eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur. Yetkisiz yapılan işlemden ise eş kişisel olarak sorumlu olur. Kanun bir de ara durum öngörmüştür: yetkinin üçüncü kişilerce anlaşılamayacak şekilde aşılması hâlinde yine müteselsil sorumluluk doğar — burada korunan, iyiniyetli üçüncü kişidir.

Yetkinin kaldırılması (TMK m. 190). Eşlerden biri yetkiyi aşar veya kullanmada yetersiz kalırsa hâkim, diğer eşin istemi üzerine yetkiyi kaldırabilir veya sınırlayabilir. Kararın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hâkim kararıyla ilân edilmesine bağlıdır. İlan yoksa üçüncü kişi korunmaya devam eder.

Temsil yetkisinin kaldırılması (TMK m. 190). Eşlerden biri yetkiyi aşar veya kullanmada yetersiz kalırsa hâkim, diğer eşin istemi üzerine yetkiyi kaldırabilir veya sınırlayabilir. Ancak kararın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hâkim kararıyla ilân edilmesine bağlıdır. İlan yoksa üçüncü kişi korunmaya devam eder.

Kaldırma kararı kalıcı değildir: sebep ortadan kalkarsa hâkim, istem üzerine yetkiyi geri verir (TMK m. 191). Bu karar da ilân edilir.

Üçlü sorumluluk tablosu. Temsil konusundaki soruların çoğu sorumluluğun kime ait olduğunu sorar ve kanun üç durum öngörmüştür (TMK m. 189):

• Yetki kullanılmışsa → eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur
• Yetki olmaksızın işlem yapılmışsa → işlemi yapan eş kişisel olarak sorumludur
• Yetki, üçüncü kişilerce anlaşılamayacak şekilde aşılmışsa → yine müteselsil sorumluluk doğar

Üçüncü durumda korunan, iyiniyetli üçüncü kişidir. Yetkinin aşıldığını bilebilecek durumdaki üçüncü kişi bu korumadan yararlanamaz.

C. Eşlerin Meslek ve Hukukî İşlemleri

Eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir (TMK m. 192); yalnızca evlilik birliğinin huzur ve yararı göz önünde tutulur. Aynı serbestlik hukukî işlemlerde de geçerlidir: kanunda aksine hüküm yoksa her eş, diğeriyle ve üçüncü kişilerle her türlü işlemi yapabilir (TMK m. 193).

Aile konutu (TMK m. 194) bu serbestliğin en önemli istisnasıdır. Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası olmadıkça:

• Aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez
• Aile konutunu devredemez
• Aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz

Rızayı sağlayamayan veya haklı sebep olmadan rıza verilmeyen eş hâkimin müdahalesini isteyebilir. Ayrıca konutun maliki olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Konut kirayla sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana bildirimde bulunarak sözleşmenin tarafı hâline gelir ve diğer eşle müteselsilen sorumlu olur.

Aile konutunun kapsamı. TMK m. 194'teki koruma yalnız aile konutu için geçerlidir; eşlerin sahip olduğu diğer taşınmazlar bu kapsamda değildir. Ölçüt konutun günlük hayattaki işlevidir: ailenin fiilen yaşadığı, çocukların okula gittiği, adresin resmî kayıtlara geçtiği yer. Yazlık, iş yeri veya yatırım amaçlı taşınmaz bu niteliği taşımaz.

Rızanın niteliği. Kanun açık rıza arar; örtülü rıza yeterli değildir. Rıza alınmadan yapılan işlem, diğer eşe karşı ileri sürülemez.

Hâkimin müdahalesi yolunun kime ait olduğu karıştırılmamalıdır: bu yol, işlemi yapmak isteyip rızayı sağlayamayan eşe ya da kendisine haklı sebep olmaksızın rıza verilmeyen eşe aittir (TMK m. 194/2). Rızası alınmadan konutu elden çıkarılan eşin başvuracağı yol bu değildir; o eş, işlemin kendisine karşı ileri sürülemeyeceğini savunur ve gerekiyorsa tapu kaydının düzeltilmesini ister.

Şerhin işlevi. Konutun maliki olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Şerh hakkı doğuran değil, üçüncü kişiye karşı görünür kılan bir kayıttır: şerh olmasa da rıza şartı geçerlidir, ama şerh varsa üçüncü kişinin iyiniyet iddiası kalmaz.

Konut kirayla sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana bildirimde bulunarak sözleşmenin tarafı hâline gelir ve diğer eşle müteselsilen sorumlu olur.

D. Birliğin Korunması

Yükümlülükler yerine getirilmediğinde veya önemli bir konuda uyuşmazlık çıktığında eşler, ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 195). Hâkim önce uyarır ve uzlaştırmaya çalışır; eşlerin ortak rızasıyla uzman yardımı isteyebilir. Gerekirse kanunda öngörülen önlemleri alır — ancak bu önlemler için istem gerekir, hâkim re'sen hareket etmez.

Kanunun öngördüğü başlıca önlemler:

Yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir; her ikisi de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 201).

Örnek olay

Eda ile Kerem'in oturduğu konut Kerem adına kayıtlıdır. Kerem, Eda'ya danışmadan konutu üçüncü kişi Sinan'a satar. Eda, satıştan sonra durumu öğrenir. Konut üzerinde aile konutu şerhi bulunmamaktadır.

Değerlendirme: Kerem, aile konutunu Eda'nın açık rızası olmadan devredemez (TMK m. 194/1). Rıza alınmadığı için işlem geçersizdir; Eda tapu iptali ve tescil isteyebilir. Hâkimin müdahalesi (TMK m. 194/2) ise Eda'nın değil, rızayı sağlayamayan Kerem'in yoludur; Eda haklı bir sebep olmaksızın rıza vermeseydi Kerem hâkime başvurabilirdi.

Şerhin bulunmaması Eda'nın hakkını ortadan kaldırmaz — TMK m. 194/1'deki rıza şartı şerhten bağımsızdır. Şerh, hakkı doğuran değil, üçüncü kişiye karşı görünür kılan bir kayıttır. Ancak şerh yoksa Sinan'ın iyiniyet iddiası gündeme gelebilir ve uyuşmazlık Eda ile Sinan arasındaki menfaat dengesine taşınır. Eda'nın konutu aile konutu olarak kullandığını baştan tapuya şerh ettirmiş olması, bu tartışmayı doğmadan bitirirdi.

Konut Kerem tarafından kirayla sağlanmış olsaydı tablo değişirdi: Eda, kiralayana yapacağı tek taraflı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir (TMK m. 194/4). Kiralayanın kabulü aranmaz; bildirim yeterlidir. Bu andan itibaren Kerem tek başına fesih yapamaz ve iki eş kira borcundan müteselsilen sorumlu olur.

Olayın bir başka değişkeni de temsil yetkisidir. Kerem, konutu satmak yerine ailenin olağan ihtiyaçları için borç altına girseydi, bu işlem sürekli ihtiyaç kapsamında sayılır ve Eda da üçüncü kişiye karşı müteselsilen sorumlu olurdu (TMK m. 188/1, TMK m. 189/1). Konutun satışı ise hiçbir yorumla sürekli ihtiyaç sayılamaz; TMK m. 194 zaten bu işlemi özel olarak rızaya bağlamıştır.

Birlikte yaşamaya ara verme (TMK m. 197). Bu, birliğin korunması önlemleri içinde en sık sorulanıdır. Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir.

Üç ayrıntı önemlidir:

• Hak, tehlike devam ettiği sürece vardır; kalıcı değildir
• Ayrı yaşama haklıysa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve eşlerin mallarının yönetimine ilişkin önlemleri alır
• Birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı olmasa dahi, eşlerden biri ortak hayatın yeniden kurulmasından kaçınırsa hâkim aynı önlemleri alabilir

Son nokta kanunun ayırt edici çözümüdür: önlem alınması için ayrılığın haklı olması şart değildir. Bu hâlde ayrı yaşama hakkı doğmaz, ama korunmaya muhtaç eş yine de önlem isteyebilir.

Parasal katkının belirlenmesi (TMK m. 196). Eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler. Kanun açıkça yazar: eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışması, onun katkısı sayılır. Katkı, geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir.

Diğer önlemler. Giderlere katılmayan eşin borçluları, ödemeyi kısmen veya tamamen diğer eşe yapmaya zorlanabilir (TMK m. 198). Ailenin ekonomik varlığının korunması gerekiyorsa hâkim, belirlenen malvarlığı değerlerinde tasarrufun diğer eşin rızasına bağlanmasına karar verebilir; taşınmazda bu durum re'sen tapuya şerh edilir (TMK m. 199).

Yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir; her ikisi de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 201).

İkinci örnek olay

Eşi tarafından sürekli aşağılanan ve tehdit edilen Pelin, ortak konuttan ayrılarak annesinin yanına taşınır. Eşi Kemal, Pelin'in evi terk ettiğini ileri sürerek onu geri dönmeye zorlamak ister ve ayrıca Pelin'in ev giderlerine katılmadığını söyler. Pelin çalışmamakta, evlilik boyunca ev işlerini görmüş ve çocuklara bakmıştır.

Değerlendirme: Pelin'in ayrılığı haklı bir sebebe dayanır. Ortak hayat sebebiyle kişiliği ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkı vardır (TMK m. 197/1). Bu hak sürdükçe ortada terk yoktur; Kemal'in terk sebebiyle boşanma davası açması hâlinde Pelin haklı sebebi ileri sürüp ispatlayabilir.

Ayrı yaşama haklı olduğuna göre hâkim, Pelin'in istemi üzerine parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve malların yönetimine ilişkin önlemleri alır (TMK m. 197/2).

Kemal'in "giderlere katılmıyor" itirazı yerinde değildir. Kanun açıkça, eşin ev işlerini görmesinin ve çocuklara bakmasının onun katkısı sayılacağını yazar (TMK m. 196/2). Pelin para kazanmamış olsa da giderlere emeğiyle katılmıştır.

Pelin ayrıca geçmiş bir yıl için de parasal katkı isteyebilir (TMK m. 196/3) — bu, birliğin korunması önlemlerinde geçmişe dönük tek istem imkânıdır.