Hak Kavramı ve Özel Hakların Türleri

Hukuk düzeni kişilere yalnız ödev yüklemez, aynı zamanda yetki de tanır. Hukuk düzeninin kişilere tanıdığı ve korunmasını menfaatlerine bıraktığı bu yetkiye hak denir. Hakkın kime tanındığı süje, üzerinde kurulduğu değer ise konu olarak adlandırılır; ikisi birlikte hakkın çerçevesini çizer.

A. Kamu Hakları – Özel Haklar Ayrımı

Kamu hakları, kişi ile devlet arasındaki ilişkiden doğar ve kural olarak devredilemez. Özel haklar ise kişilerin birbirlerine karşı, eşitlik esasına dayanan ilişkilerinden doğar. Medeni hukukun konusu özel haklardır.

B. Mutlak ve Nispi Haklar

Ayrım, hakkın kime karşı ileri sürülebildiğine bakar; hakkın konusuna değil, muhatabına göre yapılır.

Mutlak haklar herkese karşı ileri sürülebilir. İkiye ayrılır: eşyalar üzerindeki ayni haklar (mülkiyet ve sınırlı ayni haklar) ile kişiler üzerindeki mutlak haklar (kişilik hakları, velâyet, vesayet). Malikin eşya üzerindeki yetkisi bu niteliktedir (TMK m. 683).

Nispi haklar yalnız belirli kişilere karşı ileri sürülebilir. Tipik örneği alacak hakkıdır: alacaklı hakkını yalnız borçlusundan isteyebilir. Bazı nispi haklar tapuya şerh edilerek sonraki maliklere karşı da ileri sürülebilir hâle gelir; bunlara kuvvetlendirilmiş nispi hak denir.

C. Yenilik Doğuran Haklar

Yenilik doğuran hak, sahibinin tek taraflı irade açıklamasıyla yeni bir hukukî durum yaratan, mevcut durumu değiştiren veya sona erdiren haktır. Karşı tarafın kabulüne ihtiyaç yoktur; bu yüzden bu haklara inşaî hak da denir.

Ortak özellikleri şunlardır:

• Kullanılmakla tükenir; bir daha aynı hak için kullanılamaz.
• Kural olarak şarta bağlanamaz, çünkü karşı tarafı belirsizlik içinde bırakır.
• Kullanıldıktan sonra tek taraflı olarak geri alınamaz.
• Çoğu hak düşürücü süreye tabidir; süre geçtikten sonra kullanılamaz.

İşlevine göre üçe ayrılır: yeni bir ilişki kuran kurucu yenilik doğuran haklar (önalım, alım, geri alım), mevcut ilişkinin içeriğini değiştiren değiştirici haklar, ilişkiyi sona erdiren bozucu haklar (fesih, boşanma davası hakkı — TMK m. 166).

D. Şahısvarlığı ve Malvarlığı Hakları

Hakkın konusuna göre yapılan bu ayrım, devredilebilirlikle doğrudan bağlantılıdır. Malvarlığı hakları para ile ölçülebilen, ekonomik değeri olan haklardır; kural olarak devredilebilir ve mirasçılara geçer. Şahısvarlığı hakları ise ekonomik değeri ölçülemeyen, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklardır; devredilemez, mirasçılara geçmez, haczedilemez.

Aynı ölçü, hakların kullanılmalarına göre yapılan devredilebilen ve devredilemeyen haklar ayrımını da verir. Devredilebilen haklar üçüncü kişilere geçirilebilir; alacak, mülkiyet ve telif hakkı böyledir. Devredilemeyen haklar kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğundan devri mümkün değildir ve şahısvarlığı hakları bu grubu oluşturur. İstisnaen bazı malvarlığı hakları da devredilemez niteliktedir; intifa hakkı buna örnektir.

Ayrımın en görünür sonucu mirasta ortaya çıkar. Malvarlığı hakları terekeye dâhil olur ve mirasçılara geçer; şahısvarlığı hakları ise kişinin ölümüyle sona erer. Bu sebeple kişilik hakkının ihlalinden doğan talepler kural olarak mirasçılar tarafından ileri sürülemez; kanunun açıkça izin verdiği hâller bu kuralın istisnasıdır.

Haklar bağımsızlık bakımından da ayrılır. Bağımsız haklar kendi başına var olur; bağımlı (fer'i) haklar ise başka bir hakka bağlıdır ve onun kaderini paylaşır. Rehin hakkı, güvence altına aldığı alacaktan bağımsız düşünülemez.

Örnek olay

(S), maliki olduğu taşınmazın paydaşıdır. Diğer paydaş (T), payını üçüncü kişi (Ü)'ye satmıştır. (S) önalım hakkını kullanmak istemekte, ancak bunu "bir yıl içinde kredi bulabilirse geçerli olmak üzere" bildirmeyi düşünmektedir. Ayrıca (S), aynı taşınmazın kirasından doğan alacağını bankaya devretmiş, kendisine yönelik bir yayın sebebiyle doğan manevî tazminat talebini de aynı sözleşmeyle devretmek istemektedir.

Değerlendirme: Olay üç ayrı ayrımı aynı anda sınamaktadır.

Önalım hakkı kurucu yenilik doğuran bir haktır; kullanılmasıyla önalım hakkı sahibi ile alıcı arasında, satış bedeli ve koşullarıyla bir satış ilişkisi kurulur. Satıcı ile arasında bir ilişki doğmaz — pay zaten alıcıya geçmiştir ve hak ona karşı ileri sürülür.

Hakkın nasıl işletileceği de bellidir ve (S)'nin planı bu noktada tıkanır. Kanun, önalımın alıcıya yöneltilen bir davayla ileri sürülmesini arar (TMK m. 734/1); karşı tarafa gönderilecek bir beyan hakkı kullanmaya yetmez. Yenilik doğuran nitelikte olmasına rağmen mahkeme kararına bağlanmış olması, bu hakkı diğer yenilik doğuran haklardan ayıran özelliktir.

Yenilik doğuran haklar ayrıca kural olarak şarta bağlanamaz, çünkü karşı taraf belirsizlik içinde bırakılamaz; krediye bağlı bir kullanma iradesi bu yönden de sonuç doğurmaz. Hak kullanılmakla tükenir; (S) aynı satış için ikinci kez önalım kullanamaz.

Kira alacağı bir malvarlığı hakkı ve aynı zamanda nispi haktır. Ekonomik değeri ölçülebildiği için devredilebilir; bankaya devri geçerlidir. Devirle birlikte alacağı güvence altına alan bir rehin varsa o da devrolur, çünkü rehin bağımlı haktır ve alacağın kaderini paylaşır.

Manevî tazminat talebi ise kişilik hakkının ihlalinden doğar ve şahısvarlığı alanına girer. Kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğundan kural olarak devredilemez; sözleşmenin bu kısmı sonuç doğurmaz. Talebin para ile ölçülebilir olması sonucu değiştirmez: ayrım, talebin miktarına değil dayandığı değere bakılarak yapılır.