Kişisel Durum Sicili ve Cinsiyet Değişikliği

Kişinin hukukî konumu — doğumu, evliliği, soybağı, ölümü — resmî bir sicilde tutulur. Bu sicil, hem kişiye kimliğini ispat imkânı verir hem de üçüncü kişilere güvenilir bir bilgi kaynağı sunar.

A. Kişisel Durum Sicili ve Kayıtların Düzeltilmesi

Kişisel durum, bu amaçla tutulan resmî sicille belirlenir; sicilin tutulmasına ve zorunlu bildirimlere ilişkin esaslar ilgili kanunda gösterilir (TMK m. 36). Sicil, Devletçe atanan memurlar tarafından tutulur ve kayıtları tutmak ile örnek vermek bu memurların görevidir (TMK m. 37/1). Yabancı ülkelerdeki Türkiye temsilcilerine nüfus memurluğu yetkisi verilebilir (TMK m. 37/2).

Sicilin kanıt gücü, resmî sicillere ilişkin genel kuraldan gelir: belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur ve aksi ispatlanabilir. Ancak kanun, kaydın düzeltilmesi için ayrı ve sıkı bir usul öngörmüştür: mahkeme kararı olmadıkça, kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz (TMK m. 39).

Kuralın amacı sicilin güvenilirliğini korumaktır. İdarî yoldan yapılacak düzeltmeler sicilin kanıt gücünü zayıflatacağından, kanun düzeltmeyi yargısal denetime bağlamıştır. Maddî hataların idarî yoldan giderilmesine ilişkin özel hükümler saklıdır.

Sicilde tutulan kayıtlar başlıca şu kütüklerde toplanır:

• Doğum kütüğü — doğum bildirimleri ve kimliği bilinmeyen bulunmuş çocuklara ilişkin işlemler (TMK m. 41)
• Ölüm kütüğü — ölüm bildirimleri ve ölüme ilişkin kayıtlar
• Aile kütüğü — evlenme, boşanma ve soybağına ilişkin kayıtlar

Kişisel durumdaki değişiklikler — evlilik dışı çocuğun tanınması, babalığa karar verilmesi, soybağının düzeltilmesi, evlât edinme ya da bulunmuş çocuğun soybağının belli olması — ilgili kanun hükümlerine göre kütüğe işlenir (TMK m. 42).

B. Devletin Sorumluluğu

Kişisel durum sicilinin tutulmasından doğan zararlar, kusurlu memura rücu edilmek kaydıyla, Devletçe tazmin edilir (TMK m. 38/1). Tazminat ve rücu davaları, kişisel durum sicilinin tutulduğu yer mahkemesinde açılır (TMK m. 38/2).

Düzenlemenin iki özelliği vardır. Zarar gören, doğrudan Devlete başvurur; memura karşı dava açmak zorunda değildir ve açamaz da. Devletin sorumluluğu bu yönüyle bir birinci derece sorumluluktur. Devlet ödediği tazminatı, kusuru bulunan memura rücu eder; rücu ilişkisi zarar görenin durumunu etkilemez.

Devletin sorumluluğunun dayanağı, sicilin kamusal bir hizmet olarak tutulmasıdır. Kişiler sicildeki kayıtlara güvenerek hareket etmek zorunda olduklarından, bu güvenin boşa çıkmasından doğan zararın kişiye yüklenmesi hakkaniyete uygun görülmemiştir. Sorumluluğun kusura bağlı olup olmadığı öğretide tartışılmakla birlikte, hükmün lafzı zarar gören bakımından doğrudan bir talep hakkı tanımaktadır: zarar gören memurun kusurunu ispatlamak zorunda kalmadan Devlete başvurabilir; kusur, yalnız rücu ilişkisinde önem taşır.

Yetki kuralı da bu mantığın uzantısıdır. Davanın sicilin tutulduğu yer mahkemesinde açılması, uyuşmazlığın kayıtlara ulaşılabilen yerde çözülmesini sağlar ve ispat kolaylığı yaratır.

C. Cinsiyet Değişikliği: Şartları ve Sonuçları

Cinsiyet değişikliği, kişisel durum sicilinde düzeltme gerektiren özel bir hâl olarak düzenlenmiştir ve iki aşamalı bir yapıya sahiptir.

Birinci aşama — izin. Cinsiyetini değiştirmek isteyen kimse, şahsen başvuruda bulunarak mahkemece cinsiyet değişikliğine izin verilmesini isteyebilir. İznin verilebilmesi için istem sahibinin (TMK m. 40/1):

• Onsekiz yaşını doldurmuş bulunması
• Evli olmaması
• Transseksüel yapıda olması ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi

Başvuruyu kişinin bizzat yapması aranır. Sebebi, burada kullanılan yetkinin kişiye sıkı sıkıya bağlı olmasıdır; böyle bir yetki temsilciye bırakılamaz.

İkinci aşama — sicilde düzeltme. Verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde, mahkemece nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verilir (TMK m. 40/2).

İki aşamanın ayrı tutulması bilinçlidir: izin kararı tek başına sicil kaydını değiştirmez; kayıt ancak ameliyatın gerçekleştiği doğrulandıktan sonra düzeltilir. Düzeltme kararıyla kişi yeni cinsiyetine göre hak ve yükümlülüklere sahip olur; değişiklik ileriye etkilidir ve geçmişteki hukukî ilişkileri geriye dönük olarak ortadan kaldırmaz.

Düzeltme davasının niteliği de belirtilmelidir. Bu dava, kaydın gerçeğe uygun hâle getirilmesini amaçlar ve kural olarak tespit niteliğindedir; kaydı doğuran hukukî olayı değiştirmez, yalnız kaydı gerçeğe uydurur.

Kararın zaman bakımından etkisi, düzeltilen kaydın niçin gerçeğe aykırı olduğuna göre değişir ve bu ayrım karıştırılmamalıdır:

• Kayıt baştan itibaren yanlış tutulmuşsa — doğum tarihi sehven yanlış yazılmışsa — düzeltme kararı yalnız gerçeği ortaya koyar ve kaydın doğru hâli başından itibaren geçerli sayılır.
• Kayıt, sonradan gerçekleşen bir olay sebebiyle gerçeğe aykırı hâle gelmişse — cinsiyet değiştirme ameliyatında olduğu gibi — düzeltme o olaydan öncesini değiştirmez; karar ileriye etkilidir.

Cinsiyet değişikliğine bağlı düzeltme ikinci gruba girer: kayıt doğduğu anda doğruydu, ameliyatla gerçeğe aykırı hâle gelmiştir. Bu sebeple kişi yeni cinsiyetine göre hak ve yükümlülüklere karardan sonrası için sahip olur; geçmişteki hukukî ilişkiler ve o dönemde doğmuş hak ve borçlar etkilenmez.

Cinsiyet değişikliğine ilişkin düzenlemenin şartları, kişilik hakkı ile kamu düzeni arasındaki dengenin bir görünümüdür. Cinsiyet, kişisel durumun temel unsurlarından biri olduğundan değişikliği sicilde iz bırakır ve üçüncü kişilerin hukukî ilişkilerini etkileyebilir. Kanun bu sebeple değişikliği serbest bırakmamış, yargısal denetime ve sağlık kurulu raporuna bağlamıştır.

Evli olmama şartının amacı da aynı dengede aranır: mevcut bir evlilik sürerken cinsiyetin değişmesi, evliliğin kurucu unsurlarını doğrudan etkileyeceğinden, kanun önce evlilik ilişkisinin çözülmesini aramıştır. Yaş şartı ise kararın kişinin kendi olgun iradesine dayanmasını sağlar.

Düzeltme kararının sonuçları bakımından ölçü, kişisel durumun ileriye dönük olarak değişmesidir. Kişi karardan sonra yeni cinsiyetine bağlanan hak ve yükümlülüklere sahip olur; buna karşılık karardan önce kurulmuş hukukî ilişkiler, kuruldukları andaki duruma göre değerlendirilir. Bu ayrım, kişilik haklarının korunması ile üçüncü kişilerin güveninin korunmasını birlikte gözetir.

Örnek olay

(G), nüfus kaydındaki doğum tarihinin yanlış olduğunu ileri sürerek nüfus müdürlüğüne başvurmuş, müdürlük kaydı idarî yoldan düzeltmiştir. Bu düzeltmeye dayanılarak yapılan bir işlemde (H) zarara uğramıştır. Ayrıca (G), evli olduğu dönemde cinsiyet değişikliği için mahkemeye başvurmuş, mahkemeden izin almış ve ameliyat olmadan nüfus kaydının düzeltilmesini istemektedir.

Değerlendirme: İlk işlem baştan hukuka aykırıdır. Mahkeme kararı olmadıkça kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz (TMK m. 39). Doğum tarihinin düzeltilmesi idarî yolla yapılamayacak bir işlemdir; müdürlüğün kararı bu sebeple geçersizdir.

(H)'nin zararı bakımından muhatap Devlettir. Kişisel durum sicilinin tutulmasından doğan zararlar, kusurlu memura rücu edilmek kaydıyla Devletçe tazmin edilir (TMK m. 38/1). (H), memura karşı değil Devlete karşı dava açar ve davayı sicilin tutulduğu yer mahkemesinde açar (TMK m. 38/2). Memurun kusuru yalnız Devletin rücu hakkı bakımından önem taşır.

Cinsiyet değişikliği talebinde iki ayrı eksiklik vardır. Birincisi, iznin verilebilmesi için istem sahibinin evli olmaması gerekir (TMK m. 40/1); (G) başvuru sırasında evli olduğuna göre izin koşulları gerçekleşmemiştir ve verilen izin bu yönüyle hukuka aykırıdır.

İkincisi, izin tek başına sicil kaydını değiştirmez. Kanun süreci iki aşamaya ayırmıştır: nüfus sicilinde düzeltme, ancak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun ameliyatın gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde yapılır (TMK m. 40/2). Ameliyat gerçekleşmediğine göre düzeltme talebi karşılanamaz.

İkinci örnek olay

(M), yıllardır kullandığı öz adının resmî kayıtta farklı yazıldığını fark etmiş ve nüfus müdürlüğünden kaydın düzeltilmesini istemiştir. Talebi reddedilince mahkemeye başvurmuş; mahkeme, yazım hatasının düzeltilmesine karar vermiştir. (M) daha sonra bu kararın ad değişikliği sayılıp sayılmayacağını, eski adıyla yaptığı sözleşmelerin durumunu ve kardeşinin de aynı düzeltmeden yararlanıp yararlanamayacağını sormaktadır.

Değerlendirme: İlk ayrım, işlemin düzeltme mi yoksa değiştirme mi olduğudur. Düzeltmede kayıt, gerçekte var olan duruma uydurulur; değiştirmede ise mevcut ve doğru bir kayıt, haklı sebeple başka bir ada dönüştürülür. Olayda kaydın yanlış tutulduğu anlaşıldığına göre yapılan işlem düzeltmedir.

Ayrımın iki sonucu vardır. Düzeltme davasında haklı sebep aranmaz; aranan, kaydın gerçeğe aykırı olduğunun ortaya konmasıdır. İkinci olarak düzeltme kararı tespit niteliğinde olduğundan, kaydın doğru hâli başından itibaren geçerli sayılır. Ad değiştirmede ise sonuç ileriye etkilidir.

Eski adla kurulmuş sözleşmeler bakımından sonuç değişmez. Kaydın düzeltilmesi kişinin hukukî kimliğini değiştirmez; kişisel durum aynen devam eder. Bu, ad değişikliği için açıkça öngörülen kuralın (TMK m. 27/3) düzeltme bakımından evleviyetle geçerli olmasıdır: değiştirme bile kişisel durumu etkilemiyorsa, düzeltme hiç etkilemez.

Kardeşin durumu ise ayrı bir davanın konusudur. Sicil kayıtları kişiye özgüdür ve mahkeme kararı olmadıkça hiçbir kayıtta düzeltme yapılamaz (TMK m. 39). Kardeş, kendi kaydındaki aykırılığı ileri sürerek ayrıca dava açmak zorundadır; (M) lehine verilen karar onun kaydını kendiliğinden düzeltmez.