Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması

Hak sahibi olmak, hakkı dilediği gibi kullanmak anlamına gelmez. Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m. 2). Madde, medeni hukukun bütününe yayılan bir ölçü koyar ve pek çok hükmün uygulanmasını sınırlar.

A. Objektif İyiniyet: Dürüst Davranma Yükümlülüğü

Dürüstlük kuralı objektif bir ölçüdür. Kişinin ne düşündüğüne değil, dürüst ve makul bir insanın aynı durumda nasıl davranacağına bakılır. Bu yönüyle sübjektif iyiniyetten (TMK m. 3) tümüyle ayrılır: biri davranış ölçüsü, diğeri bilgi durumudur.

Kuralın üç işlevi vardır:

• Yorum işlevi — hukukî işlemlerin ve irade açıklamalarının anlamı bu ölçüye göre belirlenir.
• Tamamlama işlevi — sözleşmede düzenlenmemiş yan yükümlülükler bu kuraldan çıkarılır.
• Sınırlama işlevi — mevcut bir hakkın kullanımı bu ölçüyle daraltılır.

Kural, medeni hukukun bütününde uygulanır ve uygulama alanı sözleşme ilişkileriyle sınırlı değildir. Aile hukukunda velâyet yetkisinin kullanılması, miras hukukunda tenkis ve iade talepleri, eşya hukukunda mülkiyetten doğan yetkilerin kullanımı hep bu ölçüye tabidir. Dürüstlük kuralı bu yönüyle bir genel hüküm işlevi görür.

B. Hakkın Kötüye Kullanılmasının Unsurları

Kötüye kullanmadan söz edebilmek için aranan koşullar şunlardır:

• Ortada gerçekten var olan ve kullanılabilir bir hak bulunmalıdır; hak yoksa kötüye kullanma da olmaz.
• Hakkın kullanılması dürüstlük kuralına aykırı olmalıdır.
• Aykırılık açık olmalıdır; kanun "açıkça" diyerek eşiği yükseltmiştir.
• Kullanımdan bir zarar doğmuş ya da doğması muhtemel olmalıdır.

Bu koşullar birlikte aranır. Hakkın kullanılmasından karşı tarafın zarar görmesi tek başına yeterli değildir: her hak kullanımı bir başkasının menfaatini bir ölçüde daraltır. Aranan, kullanımın sağladığı yarar ile karşı tarafa verdiği zarar arasında açık bir dengesizlik bulunmasıdır. Hak sahibinin elde ettiği menfaat önemsizken karşı tarafın uğradığı zarar ağırsa aykırılık açık sayılır.

Kötüye kullanma için hak sahibinin zarar verme kastı aranmaz. Kastın bulunması aykırılığı kolaylaştırır, ancak zorunlu koşul değildir; ölçü objektiftir.

C. Tipik Uygulama Hâlleri

1. Şekle Aykırılığı Kendi Kusuruyla Yaratıp İleri Sürme

Şekil şartına uyulmadan yapılan işlem kural olarak kesin hükümsüzdür. Ancak sözleşmeyi kendi kusuruyla şekilsiz yapan ya da edimini alıp yıllarca sonuçlarından yararlanan tarafın sonradan şekil eksikliğini ileri sürmesi, hakkın kötüye kullanılmasıdır. Bu hâlde hâkim, şekil eksikliğine dayanan itiraza itibar etmez; sözleşme ayakta tutulur.

2. Çelişkili Davranış ve Kanuna Karşı Hile ile Ayrımı

Çelişkili davranış yasağı, kendi davranışıyla karşı tarafta haklı bir güven yaratan kişinin sonradan bunun tersini ileri sürememesidir. Uzun süre itiraz etmeyip karşı tarafı yatırım yapmaya yönelten kişinin ansızın hakkını ileri sürmesi bu gruba girer.

Kanuna karşı hile ise farklıdır: burada kişi, kanunun yasakladığı sonuca izin verilen bir yoldan ulaşmaya çalışır. Kötüye kullanmada hak vardır ve kullanımı sakattır; kanuna karşı hilede amaç baştan itibaren yasak sonucu elde etmektir.

Uygulamada sık görülen hâller şu gruplarda toplanır:

• Hakkın uzun süre kullanılmaması — karşı tarafta hakkın artık kullanılmayacağı izlenimi yaratıldıktan sonra ansızın ileri sürülmesi
• Yalnızca zarar verme amacı — hak sahibine kayda değer bir yarar sağlamayan, ama başkasına ağır zarar veren kullanım
• Kendi kusuruyla yaratılan duruma dayanma — sakatlığı kendisi doğuran tarafın ondan menfaat sağlaması
• Menfaatler arasında açık dengesizlik — kullanımın sağladığı yarar ile karşı tarafa verdiği zarar arasında kabul edilemez bir oransızlık bulunması
• Hakkın amacından saptırılması — hakkın, kanunun onu tanırken güttüğü amaçtan başka bir sonuç için kullanılması

Bu hâllerin ortak noktası, hakkın kanunun tanıdığı amaçtan saparak kullanılmasıdır. Ölçü, kullanımın açıkça kötüye kullanma sayılmasıdır; kanun her uygunsuz kullanımı değil, dürüstlük kuralıyla bağdaşmayacak kadar aşırı olanı yasaklar.

Uygulamada bu ölçü, hakkın varlığını değil kullanımını denetler. Hak ayakta kalır, yalnız o somut olaydaki kullanımı korumasız bırakılır. Bu sebeple kötüye kullanma iddiası bir def'i değil, hâkimin re'sen gözeteceği bir sınırdır ve hak sahibinin başka bir olayda aynı hakkı kullanmasına engel oluşturmaz.

Kuralın uygulanmasında bir de sıra gözetilir: önce hakkın gerçekten var olup olmadığı, sonra kullanımın dürüstlük kuralıyla bağdaşıp bağdaşmadığı incelenir. Hak yoksa kötüye kullanma tartışması yapılmaz; ortada korunacak bir kullanım da yoktur.

D. Yaptırımı ve Re'sen Dikkate Alınması

Kötüye kullanılan hak hukukî korumadan yoksun kalır; talep reddedilir ya da savunma dikkate alınmaz. Hak kendiliğinden sona ermez, yalnız o somut kullanım korunmaz. Koşulları varsa ayrıca tazminat da gündeme gelebilir.

Dürüstlük kuralı kamu düzenindendir: hâkim tarafların ileri sürmesini beklemeden re'sen dikkate alır ve kural her aşamada uygulanır.

Örnek olay

(A) ile (B), bir taşınmazın satışı konusunda resmî şekle uymaksızın yazılı sözleşme yapmıştır. (B) bedelin tamamını ödemiş, taşınmaza yerleşmiş ve uzun süre kullanmıştır. Bu süre boyunca (A) hiçbir itirazda bulunmamış, hatta (B)'nin taşınmaza yaptığı kapsamlı imalatı bilerek izlemiştir. Taşınmazın değeri yükselince Sözleşmenin resmî şekilde yapılmasını (B) birkaç kez istemiş, (A) her seferinde gereksiz olduğunu söyleyerek yanaşmamıştır. Taşınmazın değeri yükselince (A), sözleşmenin resmî şekilde yapılmadığını ileri sürerek taşınmazın boşaltılmasını istemektedir.

Değerlendirme: (A)'nın dayandığı hukukî sebep tek başına doğrudur: taşınmaz satışı resmî şekle tabidir ve şekle aykırılık kesin hükümsüzlük doğurur. Bu noktada bir hak vardır; kötüye kullanma incelemesinin ilk koşulu bu sebeple gerçekleşmiştir.

Ancak şekilsizliği doğuran davranış (A)'nın kendi davranışıdır. Bedeli almış, edimini almış, uzun süre sessiz kalmış ve karşı tarafta sözleşmenin ayakta kalacağı yolunda haklı bir güven yaratmıştır. Şimdi tersini ileri sürmesi çelişkili davranış oluşturur ve aykırılık, kanunun aradığı ölçüde açıktır (TMK m. 2/2).

(A)'nın zarar verme kastının bulunup bulunmadığı tartışılmaz; ölçü objektiftir. Değer artışından yararlanma amacı savunmayı güçlendirmekle birlikte, kastın yokluğu sonucu değiştirmezdi.

Sonuç olarak (A)'nın şekil eksikliğine dayanan talebi korunmaz. Bu, şekil kuralının ortadan kalktığı anlamına gelmez; yalnız (A)'nın bu somut kullanımı hukukî korumadan yoksun kalır. Hâkim, (B) bu savunmayı hiç ileri sürmemiş olsaydı bile durumu kendiliğinden gözetirdi.