Taşınır Rehni ve Hapis Hakkı

Taşınırlarda rehin, taşınmazlardaki tescilin yerine zilyetliğin devrine dayanır. Bu, aleniyet ilkesinin taşınır rehnindeki karşılığıdır.

A. Teslime Bağlı Rehin

1. Kurulması ve Hükümleri

Kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında taşınırlar, ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir (TMK m. 939/1). Kural buradan adını alır: teslime bağlı rehin. Kurulmanın unsurları üçtür:

• Geçerli bir rehin sözleşmesi
• Zilyetliğin alacaklıya devri ve rehnedende fiilî hâkimiyetin kalmaması
• Rehnedenin tasarruf yetkisi ya da alacaklının iyiniyetle korunması (TMK m. 939/2)

Güven ilkesi burada da işler: rehnedende tasarrufta bulunma yetkisi olmasa bile, rehin konusu taşınıra iyiniyetle zilyet olan kimse, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır (TMK m. 939/2).

Teslim kuralının istisnaları da vardır. Yetkili makamlarca izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacakları için, zilyetlik devredilmeden, icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir (TMK m. 940/1).

Kanun ikinci fıkrada genel bir kapı daha açmıştır: gerçek veya tüzel kişilerin alacaklarının güvence altına alınması için, kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınırlar üzerinde zilyetlik devredilmeden de rehin kurulabilir (TMK m. 940/2). Sicilli rehinlerin dayanağı budur.

Güncellik uyarısı. Eski kaynaklarda bu bağlamda anılan ticarî işletme rehni artık yürürlükte değildir: 1447 sayılı Ticari İşletme Rehni Kanunu, 2016 yılında yürürlüğe giren 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu ile yürürlükten kaldırılmış ve yerini Rehinli Taşınır Sicili üzerinden kurulan yeni bir rejim almıştır. Sınavda eski kurumun adıyla kurulan seçenekler bu sebeple yanıltıcıdır.

Alacaklı, ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir. Rehin hakkı alacaklıya asıl alacak ile birlikte sözleşme faizlerinin, takip giderlerinin ve gecikme faizinin güvencesini sağlar (TMK m. 946).

Kapsam ve sıra bakımından kurallar şunlardır:

• Rehin, taşınırı eklentileriyle birlikte kapsar; aksi kararlaştırılmadıkça alacaklı doğal ürünleri, bütünleyici parça olmaktan çıkınca malike vermekle yükümlüdür ve rehin, paraya çevirme sırasında bütünleyici parça niteliğindeki doğal ürünleri kapsar (TMK m. 947).
• Aynı taşınır üzerinde birden çok rehin hakkı varsa alacaklılara sıraya göre ödeme yapılır; sıra kuruluş tarihine göre belirlenir (TMK m. 948).
• Alacaklı, rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla bir başkasına rehnedebilir (TMK m. 942).

Sıra kuralı, taşınmaz rehninden ayrılan noktalardan biridir: taşınırda dereceler değil, kuruluş tarihi esastır. Sabit dereceler sistemi taşınır rehninde yoktur.

Sona erme, teslim kuralının doğal sonucudur: taşınır rehni, alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve onu zilyet olan üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesiyle son bulur. Taşınır, alacaklının rızasıyla fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyeti altında bulunduğu sürece rehnin hükümleri askıda kalır (TMK m. 943). Rehin sona erince alacaklı taşınırı hak sahibine geri vermekle yükümlüdür; buna karşılık alacağının tamamını almadıkça taşınırı veya bir kısmını geri vermek zorunda değildir (TMK m. 944).

Alacaklının sorumluluğu kusur karinesine dayanır: rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değerinin azalması yüzünden doğan zararlardan, bunların kendi kusuru olmaksızın doğduğunu ispat etmedikçe sorumludur. Taşınırı kendiliğinden başkasına devir veya rehneden alacaklı ise bundan doğan bütün zararlardan sorumlu olur (TMK m. 945).

2. Lex Commissoria Yasağı

Borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmü geçersizdir (TMK m. 949).

Yasak, taşınmaz rehnindeki hükmün (TMK m. 873/2) aynısıdır ve aynı amaca hizmet eder. Ölçü muacceliyettir: yasak, borç muaccel olmadan önce yapılan anlaşmaları kapsar — bunlar ister rehin kurulurken ister sonradan yapılmış olsun. Borç muaccel olduktan sonra tarafların rehin konusunu alacağa mahsuben devretmesi ise mümkündür, çünkü bu aşamada borçlunun sıkışıklığından yararlanma tehlikesi ortadan kalkmıştır.

B. Alacaklar ve Haklar Üzerinde Rehin

Başkasına devredilebilen alacaklar ve diğer haklar rehnedilebilir; aksine bir hüküm bulunmadıkça bunların rehni hakkında da teslime bağlı rehin hükümleri uygulanır (TMK m. 954).

Kurulma bakımından şekil aranır: senede bağlanmış olan veya olmayan alacakların rehni için rehin sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması ve senede bağlı alacaklarda senedin teslim edilmesi gerekir. Alacaklı veya rehneden, rehni borçluya ihbar edebilir. Diğer hakların rehninde, yazılı rehin sözleşmesiyle birlikte, bu hakların devri için öngörülen şekle uyulması gerekir (TMK m. 955).

Ölçü açıktır: bir hak ancak devredilebiliyorsa rehnedilebilir. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar bu sebeple rehne konu olamaz.

Rehnedilen alacağın yönetimi de düzenlenmiştir. Özenli bir yönetim, rehnedilmiş alacağın muacceliyetinin ihbarını ve tahsil edilmesini gerekli kılıyorsa alacaklı bu işlemleri yapabilir; rehin alacaklısı da asıl alacaklıyı bu işlemleri yapmaya zorlayabilir. Rehin kendisine ihbar edilmiş olan borçlu, borcunu asıl alacaklıya veya rehin alacaklısına ancak diğerinin rızasıyla ödeyebilir (TMK m. 961). İhbarın işlevi budur: geçerlilik şartı değildir, ama borçlunun kime ödeme yapabileceğini belirler.

C. Hapis Hakkı

Alacaklı, borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı veya kıymetli evrakı, borcun muaccel olması ve niteliği itibarıyla bu eşyanın alacak ile bağlantısı bulunması hâlinde, borç ödeninceye kadar hapsedebilir. Zilyetlik ve alacak ticarî ilişkiden doğmuşsa, tacirler arasında bu bağlantı var sayılır (TMK m. 950/1–2).

Koşullar üç tanedir ve birlikte aranır:

• Eşyanın borçluya ait olması ve onun rızasıyla alacaklının zilyetliğinde bulunması — bu koşulun bir istisnası vardır: alacaklı, borçluya ait olmayan taşınırlar üzerinde de zilyetliğin iyiniyetle kazanılmasının korunduğu ölçüde hapis hakkına sahip olur (TMK m. 950/3)
• Alacağın muaccel olması
• Eşya ile alacak arasında bağlantı bulunması

Hapis hakkının kullanılamayacağı hâller de sayılmıştır (TMK m. 951):

• Nitelikleri itibarıyla paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlar üzerinde
• Alacaklının üstlendiği yükümlülükle bağdaşmayan hâllerde
• Borçlunun teslim sırasında veya daha önce verdiği talimatla bağdaşmayan hâllerde
• Kamu düzeniyle bağdaşmayan hâllerde

Paraya çevirme bakımından: borç yerine getirilmez ve yeterli güvence de gösterilmezse alacaklı, borçluya daha önce bildirimde bulunarak, hapsettiği şeylerin teslime bağlı rehin hükümleri uyarınca paraya çevrilmesini isteyebilir (TMK m. 953/1).

Muacceliyet koşulunun bir istisnası vardır: alacaklı, borçlunun ödemeden acze düşmesi hâlinde alacağı muaccel olmasa bile hapis hakkını kullanabilir. Bunun için aciz, taşınırın tesliminden sonra meydana gelmiş ya da daha önce meydana gelmiş olmakla beraber alacaklı bu durumu teslimden sonra öğrenmiş olmalıdır (TMK m. 952).

Hapis hakkının rehinden farkı doğuş biçimindedir: rehin bir sözleşmeyle, hapis hakkı ise kanundan doğar. Ortak yanları, ikisinin de alacaklıya eşyanın değerinden öncelikle karşılanma imkânı vermesidir.

D. Rehin Karşılığı Ödünç İşletmeleri ve Rehinli Tahvil

Kanun, taşınır rehnini meslek edinen işletmeleri izne bağlamıştır:

• İşletme olarak taşınır rehni karşılığında ödünç verme işiyle uğraşmak isteyenler yetkili makamdan izin almak zorundadır (TMK m. 962).
• Özel işletmelere ancak belli süre için izin verilir ve süre bitiminde yenilenebilir (TMK m. 963/1).
• Gerekli kurallara uyulmaması hâlinde izin her zaman geri alınabilir (TMK m. 963/2).

Bu işletmelerde rehin, teslim ve makbuz üzerinden kurulur: rehnedilen taşınırın işletmeye teslim edilmesi ve karşılığında bir makbuzun alınmasıyla rehin kurulmuş olur (TMK m. 964). Ödünç veren, taşınırın rehinden kurtarıldığı aya ait faizin tamamının ödenmesini isteyebilir; makbuzu kim getirirse taşınırı ona geri verme hakkını açıkça saklı tutmuşsa, hamilin makbuzu haksız olarak ele geçirdiğini bilmedikçe ve bilmesi gerekmedikçe bu yetkisini kullanabilir (TMK m. 968). Geri alım hakkı tanıyarak satın almayı meslek edinenler hakkında da aynı hükümler uygulanır (TMK m. 969); kanun, biçim değiştirmiş rehin işlemlerinin denetim dışında kalmasını böylece önler.

Taşınmaz rehni karşılığında ödünç verme işiyle uğraşmak üzere izin alanlar ise rehinli tahvil çıkarabilir: özel bir rehin sözleşmesi ve teslim yükümlülüğü olmasa bile, taşınmaz rehniyle güvence altına alınmış alacakları ile cari işlerinden doğan alacaklarını karşılık gösterebilirler (TMK m. 970). Alacaklılar rehinli tahvillerin öngörülen zamandan önce ödenmesini isteyemez; tahviller hamile veya nama yazılı olarak çıkarılır ve hamile yazılı kuponları bulunur (TMK m. 971). Tahvil çıkaracaklar ile tahvil çıkarmaya ilişkin koşullar ve izin vermeye yetkili makam özel kanunla belirlenir (TMK m. 972).

Örnek olay

(N), aracını tamir için (O)'nun servisine bırakmıştır. Tamir bedeli ödenmediği için (O), aracı teslim etmemektedir. (N), aracın hapsedilemeyeceğini, çünkü aralarında rehin sözleşmesi bulunmadığını ileri sürmektedir. Ayrı bir olayda (O), (N) ile yaptığı sözleşmede, borç ödenmezse aracın mülkiyetinin kendisine geçeceğini kararlaştırmıştır. Üçüncü olarak (N), (P)'den olan bir alacağını (O)'ya rehnetmek istemekte, bunun için sözlü anlaşma yeterli olduğunu düşünmektedir.

Değerlendirme: Üç sorun taşınır teminatlarının üç ayrı kuralına ilişkindir.

Hapis hakkı. (N)'nin itirazı, teminatın yalnız sözleşmeyle doğabileceği varsayımına dayanır. Oysa hapis hakkı kanundan doğar ve sözleşme aranmaz. Koşullar olayda gerçekleşmiştir: araç borçluya aittir ve onun rızasıyla (O)'nun zilyetliğindedir, tamir bedeli alacağı muacceldir ve alacak ile eşya arasında bağlantı vardır — alacak tam da o eşya üzerinde yapılan işten doğmuştur (TMK m. 950/1).

(O) bu sebeple aracı borç ödeninceye kadar hapsedebilir. Borç ödenmez ve güvence de gösterilmezse, önceden bildirimde bulunarak aracın teslime bağlı rehin hükümleri uyarınca paraya çevrilmesini isteyebilir (TMK m. 953/1).

Mülkiyetin geçmesi kaydı. Borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmü geçersizdir (TMK m. 949). (O), aracın mülkiyetini bu kayda dayanarak kazanamaz; yalnız paraya çevirme yoluna gidebilir.

Borç muaccel olduktan sonra taraflar aracın alacağa mahsuben devrini kararlaştırırsa durum farklıdır; yasak, borçlunun sıkışıklığından yararlanılmasını önlemeye yönelik olduğundan bu aşamadaki anlaşmaya uygulanmaz.

Alacak rehni. Alacaklar ancak devredilebiliyorsa rehnedilebilir ve rehin için sözleşmenin yazılı şekilde yapılması gerekir; alacak senede bağlıysa ayrıca senedin teslimi aranır (TMK m. 954, m. 955/1). Sözlü anlaşma yeterli değildir; (N)'nin düşüncesi yerinde değildir.

(N) ile (O) yazılı rehin sözleşmesi yaparsa rehin kurulur. Rehni ayrıca borçlu (P)'ye ihbar edebilirler (TMK m. 955/2); ihbar geçerlilik şartı değildir, ancak (P)'nin iyiniyetle (N)'ye ödeme yapmasını önler.

Örnek olay

(Ş), değerli bir tabloyu borcuna karşılık (T)'ye rehnetmiş ve tabloyu teslim etmiştir. (T), tabloyu (Ş)'nin haberi olmadan kendi borcu için bir bankaya yeniden rehnetmiştir. Bir süre sonra (T), tabloyu depoda uygun olmayan koşullarda sakladığı için tablonun değeri belirgin biçimde azalmıştır. Ayrıca (Ş), borcunun büyük kısmını ödediğini belirterek tablonun kendisine geri verilmesini istemektedir. Son olarak (T), tablo üzerinde daha sonra kurulan banka rehninin kendi rehninden önce geleceğini savunmaktadır.

Değerlendirme: Dört sorun da teslime bağlı rehnin hükümlerinden çözülür.

Alt rehin. Alacaklı, rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla bir başkasına rehnedebilir (TMK m. 942). (T), (Ş)'nin rızası olmadan tabloyu bankaya rehnetmekle bu kurala aykırı davranmıştır.

Değer azalması. Alacaklı, rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değerinin azalması yüzünden doğan zararlardan, bunların kendi kusuru olmaksızın doğduğunu ispat etmedikçe sorumludur. Dahası, taşınırı kendiliğinden başkasına devir veya rehneden alacaklı, bundan doğan bütün zararlardan sorumlu olur (TMK m. 945). (T) her iki fıkra bakımından da sorumludur; ikinci fıkra kusur aranmayan bir sorumluluk kurar.

Geri verme istemi. Rehin hakkı sona erince alacaklı taşınırı hak sahibine geri vermekle yükümlüdür; ancak alacağının tamamını almadıkça rehinli taşınırı veya onun bir kısmını geri vermek zorunda değildir (TMK m. 944). Borcun büyük kısmının ödenmiş olması yetmez; (Ş)'nin istemi, borcun tamamı ödenmedikçe karşılanamaz. Rehnin bölünmezliği burada görünür.

Sıra. Aynı taşınır üzerinde birden çok rehin hakkı bulunduğunda alacaklılara sıralarına göre ödeme yapılır ve sıra kuruluş tarihine göre belirlenir (TMK m. 948). Taşınırda sabit dereceler sistemi yoktur; (T)'nin rehni önce kurulduğuna göre bankanın rehninden önce gelir. (T)'nin savunması yerinde değildir.