Kişi Kavramı ve Kişiliğin Başlangıcı

Hukuk düzeninin tanıdığı hakların bir sahibi olmak zorundadır. Bu sahip olma yeteneğine sahip varlığa kişi denir. Hukukumuzda iki tür kişi vardır: gerçek kişiler, yani insanlar; ve belirli amaç etrafında örgütlenmiş insan veya mal topluluklarına hukuk düzenince kişilik tanınmasıyla doğan tüzel kişiler.

A. Kişi ve Kişilik Kavramı

Kişilik, kişi olmanın hukuk düzenindeki karşılığıdır ve iki unsuru kapsar: hak sahibi olabilme yeteneği ile hukuken korunan kişisel değerlerin bütünü. Bu ikinci yön, kişilik hakkı olarak ayrıca düzenlenmiştir.

Kişilik kavramı üç ayrı içeriği bir arada anlatır ve bunları ayırmak gerekir:

• Hak ehliyeti anlamında kişilik — haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneği
• Kişilik hakları anlamında kişilik — yaşam, sağlık, şeref, ad, resim gibi kişisel değerler
• Kişisel durum anlamında kişilik — kişinin aile içindeki ve toplumdaki hukukî konumu

Kişilik kavramının en önemli sonucu şudur: kişi olmak için hiçbir koşul aranmaz. İnsan, doğduğu anda kendiliğinden kişidir; kişiliğin kazanılması için tescil, bildirim ya da başka bir işlem gerekmez. Nüfus siciline kayıt kişiliği doğurmaz, yalnız ispat işlevi görür.

Gerçek kişilerde kişilik doğumla kazanılır ve ölümle sona erer; tüzel kişilerde ise kanunun aradığı işlemin tamamlanmasıyla kazanılır ve tasfiyenin bitmesiyle sona erer. Kişilik her iki grupta da hukuk düzeninin tanıması sonucu doğar; aradaki fark, gerçek kişilerde tanımanın doğum olgusuna, tüzel kişilerde ise örgütlenme ve amaç unsurlarına bağlanmış olmasıdır.

B. Kişiliğin Başlangıcı: Tam ve Sağ Doğum

Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer (TMK m. 28/1). Hükümde iki koşul birlikte aranır ve ikisi de gerçekleşmedikçe kişilik doğmaz.

• Tam doğum, çocuğun ana bedeninden tamamen ayrılmış olmasıdır. Göbek bağının kesilmiş olması aranmaz; aranan, bedensel ayrılmanın tamamlanmasıdır.
• Sağ doğum, çocuğun ayrılma anında yaşıyor olmasıdır. Yaşama süresinin uzunluğu önemli değildir: bir an bile yaşayan çocuk kişilik kazanmıştır.

Buradaki ölçü yaşama yeteneği değil, yaşamış olmadır. Yaşamını sürdürmesi tıbben mümkün olmayan bir çocuk da sağ doğmuşsa kişilik kazanır; kısa süre sonra ölmesi kişiliğin doğmuş olduğu gerçeğini değiştirmez, yalnız kişiliği sona erdirir. Ölü doğan çocuk ise hiçbir zaman kişi olmamıştır.

Ayrım pratikte mirasta sonuç doğurur. Bir an yaşayıp ölen çocuk mirasçı olur ve kendi mirasçılarına terekesini bırakır; ölü doğan çocuk ise mirasçı olamaz.

Doğum anının ve sağ doğumun ispatı bu sebeple önem taşır. Kural olarak nüfus kaydı esas alınır; kayıt yoksa veya doğru olmadığı anlaşılırsa gerçek durum her türlü kanıtla ortaya konabilir. Hastane kayıtları, tıbbî raporlar ve tanık beyanları bu kapsamda değerlendirilir.

C. Ceninin Hukuki Durumu

Çocuk hak ehliyetini, sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak elde eder (TMK m. 28/2). Cenin henüz kişi değildir, ancak hukuk düzeni ona ileriye dönük bir koruma tanımıştır.

Bu korumanın yapısı iki yönlüdür. Cenin, sağ ve tam doğarsa hak ehliyeti ana rahmine düşme anına kadar geriye yürür; ölü doğarsa hiçbir hak kazanmamış sayılır.

Şartın niteliği öğretide tartışmalıdır ve sınavda hâkim görüş esas alınmalıdır: baskın anlayışa göre ceninin hak ehliyeti sağ doğum geciktirici şartına bağlıdır — haklar sağ doğumla birlikte, ana rahmine düşme anından geçerli olmak üzere kazanılır. Azınlıkta kalan görüş ise bunu bozucu şart olarak niteler: haklar baştan kazanılmış sayılır ve ölü doğumla kendiliğinden düşer.

İki görüş sonuçta çoğu olayda aynı noktaya varır, çünkü kanun her hâlde sağ doğumu arar. Fark, doğuma kadar geçen sürede ceninin hak sahibi sayılıp sayılmadığındadır ve bu, tereke yönetimi gibi ara işlemlerde önem taşır.

Ceninin kazanabileceği haklar kural olarak karşılıksız kazanmalardır. Başlıca örnekler şunlardır:

• Babası ya da başka bir yakını ölmüşse doğan miras payı
• Kendisine yapılan bağışlama ve benzeri karşılıksız kazandırmalar
• Doğum öncesi bir eylem sebebiyle doğan tazminat alacağı

Ceninin borç altına girmesi söz konusu değildir; yasal temsilcisi de onun adına borç doğurucu işlem yapamaz. Ceninin miras payı doğuma kadar korunur ve paylaşma bu sebeple ertelenir. Cenin için gerektiğinde kayyım atanabilir; kayyımın görevi, doğuma kadar ceninin haklarını korumaktır.

Örnek olay

(A), eşi hamileyken ölmüştür. Doğum sonrası ortaya çıkan tabloya göre çocuk canlı doğmuş, birkaç dakika yaşadıktan sonra ölmüştür. (A)'nın anne ve babası, çocuğun yaşama yeteneği bulunmadığını, bu sebeple hiç kişilik kazanmadığını ve mirasın kendilerine kalması gerektiğini ileri sürmektedir. Bir başka ihtimalde ise çocuğun ölü doğduğu kabul edilmektedir.

Değerlendirme: Belirleyici olan tek ölçüt, çocuğun tam ve sağ doğup doğmadığıdır (TMK m. 28/1). Yaşama yeteneğinin bulunup bulunmaması bu ölçüte dâhil değildir.

Birinci ihtimalde çocuk sağ ve tam doğmuştur; birkaç dakika yaşamış olması kişiliğin kazanılması için yeterlidir. Çocuk, babasının ölümü anında ana rahminde bulunduğuna ve sağ doğduğuna göre hak ehliyeti ana rahmine düşme anına kadar geriye yürür (TMK m. 28/2) ve babasının mirasçısı olur. Ardından çocuğun ölümüyle kişiliği sona erer ve kendi terekesi kendi mirasçılarına geçer. Anne ve babanın talebi bu sebeple yerinde değildir.

İkinci ihtimalde çocuk ölü doğmuştur. Sağ doğum koşulu gerçekleşmediğinden hiç kişi olmamış, hak ehliyeti hiç doğmamış sayılır. Mirasta bu kez çocuk hiç yokmuş gibi hareket edilir.

İki ihtimal arasındaki fark yalnız birkaç dakikadır; buna karşılık sonuç tümüyle değişmektedir. Bu sebeple sağ doğumun ispatı uygulamada belirleyici bir sorundur ve doğum kaydı ile tıbbî belgeler bu noktada işlev görür.

İkinci örnek olay

(V) hamileyken eşi ölmüş, tereke paylaşılmak istenmiştir. Diğer mirasçılar, ceninin henüz kişi olmadığını, kişi olmayanın mirasçı olamayacağını ve paylaşmanın hemen yapılması gerektiğini ileri sürmektedir. Ayrıca (V), cenin adına bir taşınmaz satın almak için yasal temsilci sıfatıyla işlem yapmak istemektedir.

Değerlendirme: Mirasçıların ilk iddiası doğru bir öncülden yanlış bir sonuca varmaktadır. Cenin gerçekten kişi değildir; ancak kanun ona kişilikten bağımsız bir koruma tanımıştır: çocuk hak ehliyetini, sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak elde eder (TMK m. 28/2).

Bu hükmün mirasa etkisi doğrudandır. Mirasbırakanın ölümü anında ana rahminde bulunan cenin, sağ ve tam doğarsa mirasçı olur ve hak ehliyeti ana rahmine düşme anına kadar geriye yürür. Ölü doğarsa hiçbir hak kazanmamış sayılır. Sonuç doğuma kadar belirsiz olduğundan paylaşma ertelenir; mirasçıların hemen paylaşma talebi bu sebeple yerinde değildir.

İkinci talep bakımından sınır, ceninin kazanabileceği hakların niteliğindedir. Ceninin hak ehliyeti karşılıksız kazanmalarla sınırlıdır; borç altına girmesi söz konusu değildir. Taşınmaz satın alınması bedel ödeme borcu doğuran bir işlem olduğundan cenin adına yapılamaz. Buna karşılık cenine yapılacak bir bağışlamanın kabulü mümkündür.

Ceninin menfaatleri gerektiriyorsa vesayet makamı kayyım atar; kayyımın görevi doğuma kadar ceninin haklarını korumaktır. Kayyım da ceninin ehliyet sınırlarının dışına çıkamaz.