Miras Sözleşmesi ve Mirastan Feragat

Vasiyetname mirasbırakanı bağlamaz; miras sözleşmesi bağlar. Fark buradan doğar ve sözleşmenin bütün kurallarını açıklar: ehliyet ağırlaştırılmış, şekil sıkılaştırılmış, ortadan kaldırma sınırlandırılmıştır.

A. Olumlu Miras Sözleşmesi

Mirasbırakan, miras sözleşmesiyle mirasını veya belirli malını sözleşme yaptığı kimseye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girebilir (TMK m. 527/1).

Sözleşmenin bağlayıcılığı mirasbırakanın malvarlığı üzerindeki yetkisini ortadan kaldırmaz. Mirasbırakan, malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir; ancak miras sözleşmesindeki yükümlülüğüyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına veya bağışlamalarına itiraz edilebilir (TMK m. 527/2).

Denge şudur: mirasbırakan sağlığında malını satabilir, kullanabilir, tüketebilir; buna karşılık sözleşmeyi dolanmak amacıyla yaptığı karşılıksız kazandırmalar ve sonraki ölüme bağlı tasarruflar itiraza açıktır. Sözleşme, mirasbırakanın ekonomik özgürlüğünü değil, son iradesi üzerindeki serbestisini sınırlar.

Miras sözleşmesi iki görünümde ortaya çıkar. Olumlu miras sözleşmesinde mirasbırakan bir kazandırma taahhüdü altına girer; olumsuz miras sözleşmesinde ise bir mirasçı, miras hakkından vazgeçer. İkincisi mirastan feragat sözleşmesidir ve aşağıda ayrıca ele alınacaktır.

Olumlu miras sözleşmesinin tarafı olan kişi, sözleşmeyle atanmış mirasçı ya da belirli mal alacaklısı konumuna gelir. Bu konum, vasiyetnameyle atanmış mirasçınınkinden bir noktada güçlüdür: mirasbırakan sözleşmeden tek taraflı olarak dönemez. Buna karşılık sözleşme, mirasçılık sıfatını ölümden önce doğurmaz; sözleşme tarafı da mirası ancak ölümle kazanır.

Sözleşmenin üçüncü kişi lehine yapılması da mümkündür. Bu hâlde lehtar sözleşmenin tarafı değildir, ancak mirasbırakanın ölümüyle doğrudan hak kazanır.

B. Mirastan Feragat Sözleşmesi

Mirasbırakan, bir mirasçısıyla karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir. Feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder (TMK m. 528/1–2).

Feragatin kapsamı, karşılık verilip verilmediğine göre değişir. Bir karşılık sağlanarak yapılan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur (TMK m. 528/3). Karşılıksız feragatte ise sonuç yalnız feragat edeni bağlar; altsoyu mirasçı olmaya devam eder.

Ayrımın mantığı açıktır: karşılık alan mirasçı payının değerini önceden almış sayılır ve bu değer ailesine geçmiştir; karşılıksız feragatte ise altsoyu mahrum bırakacak bir sebep yoktur.

Feragat, mirastan yoksunluk ve mirasçılıktan çıkarmadan ayrılır. Feragat sözleşmedir ve mirasçının rızasına dayanır; yoksunluk kanundan, çıkarma ise mirasbırakanın tek taraflı tasarrufundan doğar.

Feragatin kapsamı taraflarca belirlenebilir. Feragat tam olabileceği gibi, miras hakkının belirli bir kısmıyla ya da belirli mallarla sınırlı biçimde de yapılabilir. Aynı şekilde feragat, belirli bir mirasçı lehine de kararlaştırılabilir; bu hâlde feragat edenin payı yalnız o kişiye geçer.

Feragat sözleşmesi bir ölüme bağlı tasarruf olduğundan, mirasbırakanın ölümüne kadar hüküm doğurmaz. Bu süre içinde tarafların durumu değişebilir ve kanun sonucu açıkça düzenlemiştir: feragat belli bir kişi lehine yapılmış olup bu kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa feragat hükümden düşer. Feragat belli bir kişi lehine yapılmamışsa, en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır ve bunların da mirasçı olamaması hâlinde feragat yine hükümden düşer (TMK m. 529). Feragatin dayandığı beklenti gerçekleşmezse feragat da ayakta kalmaz.

Tereke alacaklıları bakımından ise ayrı bir sorumluluk öngörülmüştür: mirasın açılması anında tereke borçları karşılayamıyor ve borçlar mirasçılarca da ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları, ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıkları karşılıktan, mirasın açılması anındaki zenginleşmeleri tutarında alacaklılara karşı sorumlu olur (TMK m. 530). Hüküm, karşılık alarak feragat etmenin alacaklılardan mal kaçırma aracına dönüşmesini önler.

C. Şekli ve Sona Ermesi

Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir. Sözleşmenin tarafları, arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar (TMK m. 545).

Şekil, resmî vasiyetnameninkinden bir noktada daha ağırdır: arzuların aynı zamanda bildirilmesi ve sözleşmenin taraflarca imzalanması aranır. Sebep, sözleşmenin iki taraflı olmasıdır.

Ortadan kaldırma bakımından üç yol vardır:

• Tarafların yazılı anlaşması — miras sözleşmesi bu yolla her zaman ortadan kaldırılabilir (TMK m. 546/1). Burada resmî şekil aranmaz; yazılı anlaşma yeterlidir.
• Tek taraflı ortadan kaldırma — sözleşmeyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişinin, sözleşmenin yapılmasından sonra mirasbırakana karşı mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunduğu ortaya çıkarsa, mirasbırakan sözleşmeyi tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir. Bu işlem, vasiyetnameler için öngörülen şekillerden biriyle yapılır (TMK m. 546/2–3).
• Sözleşmeden dönme — sağlararası edimleri isteme hakkı bulunan taraf, bu edimlerin sözleşmeye uygun yerine getirilmemesi veya güvenceye bağlanmaması hâlinde borçlar hukuku kuralları uyarınca sözleşmeden dönebilir (TMK m. 547).

Ayrıca mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişi mirasbırakanın ölümünde sağ değilse miras sözleşmesi kendiliğinden ortadan kalkar; önce ölenin mirasçıları, aksi kararlaştırılmadıkça, sözleşme uyarınca elde edilen ölüm tarihindeki zenginleşmeyi geri isteyebilir (TMK m. 548).

Kanun bir de tasarruf edilebilir kısmın sonradan değişmesi ihtimalini düzenlemiştir. Miras sözleşmesi veya vasiyetnameyle yapılan ölüme bağlı kazandırmalar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmın sonradan daralması yüzünden hükümsüz olmaz; sadece tenkis edilebilir (TMK m. 549).

Hükmün pratik değeri büyüktür. Mirasbırakan tasarrufu yaptığı sırada saklı paylı mirasçısı bulunmayabilir; sonradan çocuğu doğar ya da evlenirse tasarruf edilebilir kısım daralır. Bu daralma tasarrufu düşürmez; yalnız saklı payı aşan kısmı tenkise açık hâle getirir. Kanunun tercihi, mirasbırakanın iradesini mümkün olduğunca ayakta tutmaktır.

Tablo, iki tasarruf arasındaki bütün farkların tek bir kaynaktan — bağlayıcılıktan — doğduğunu gösterir. Bağlayıcılık arttıkça ehliyet ağırlaşır, şekil sıkılaşır ve ortadan kaldırma zorlaşır.

Örnek olay

(A), oğlu (B) ile bir miras sözleşmesi yaparak terekesinin yarısını ona bırakmayı taahhüt etmiştir. Sözleşme noterde, iki tanık huzurunda düzenlenmiştir. Daha sonra (A), kızı (C) ile karşılık sağlayarak bir mirastan feragat sözleşmesi yapmıştır; (C)'nin iki çocuğu vardır. Aradan yıllar geçtikten sonra (A), sahip olduğu taşınmazların büyük kısmını bir vakfa bağışlamıştır. (B), bu bağışlamalara itiraz etmektedir; (C)'nin çocukları ise dedelerine mirasçı olabileceklerini ileri sürmektedir.

Değerlendirme: Üç işlem ayrı ayrı değerlendirilir.

Miras sözleşmesi. Şekil bakımından bir eksiklik yoktur: sözleşme resmî vasiyetname şeklinde, memur ve iki tanık önünde düzenlenmiştir (TMK m. 545). Sözleşme (A)'yı bağlar.

Bağışlamalar. Mirasbırakan malvarlığında serbestçe tasarruf edebilir; ancak miras sözleşmesindeki yükümlülüğüyle bağdaşmayan bağışlamalarına itiraz edilebilir (TMK m. 527/2). Taşınmazların büyük kısmının karşılıksız olarak devredilmesi, (B)'ye bırakılması taahhüt edilen payı fiilen boşaltmaya yönelikse bu itiraz yerindedir. Ölçüt, bağışlamanın sözleşmeyi dolanma niteliği taşıyıp taşımadığıdır; olağan yaşam düzeni içinde kalan kazandırmalar itiraza konu olmaz.

Feragat. (C) feragat sözleşmesiyle mirasçılık sıfatını kaybetmiştir (TMK m. 528/2). Feragat bir karşılık sağlanarak yapıldığından, sözleşmede aksi öngörülmedikçe altsoyu için de sonuç doğurur (TMK m. 528/3). (C)'nin çocukları bu sebeple dedelerine mirasçı olamaz.

Sonuç, karşılıksız feragatte tersine dönerdi: o hâlde feragat yalnız (C)'yi bağlar, çocukları mirasçı olmaya devam ederdi. Sözleşmeye konulacak açık bir kayıtla da altsoyun mirasçılığı korunabilirdi.

İkinci örnek olay

(N) ile yeğeni (O) arasında bir miras sözleşmesi yapılmıştır; sözleşmeye göre (N)'nin terekesinin tamamı (O)'ya kalacaktır. Sözleşmeden yıllar sonra (O), (N)'ye karşı ağır bir suç işlemiştir. (N) bunun üzerine el yazısıyla bir metin yazarak miras sözleşmesini tek taraflı olarak ortadan kaldırdığını bildirmiş, ancak metni kimseye vermemiştir. (N)'nin ölümünden sonra (O), sözleşmenin bağlayıcı olduğunu ve tek taraflı olarak kaldırılamayacağını ileri sürmektedir.

Değerlendirme: Kural olarak (O) haklıdır: miras sözleşmesi mirasbırakanı bağlar ve tek taraflı dönme mümkün değildir. Ancak kanun bu kuralın bir istisnasını öngörmüştür.

Miras sözleşmesiyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişinin, mirasbırakana karşı sözleşmenin yapılmasından sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan bir davranışta bulunduğu ortaya çıkarsa, mirasbırakan sözleşmeyi tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir (TMK m. 546/2).

Olayda (O)'nun davranışı, mirasbırakana karşı ağır bir suç işlemek biçimindedir ve bu, mirasçılıktan çıkarma sebeplerinden biridir (TMK m. 510/1). Davranış sözleşmenin yapılmasından sonra gerçekleştiğine göre koşul yerine gelmiştir.

Şekil bakımından da bir engel yoktur. Tek taraflı ortadan kaldırma, vasiyetnameler için kanunda öngörülen şekillerden biriyle yapılır (TMK m. 546/3). (N) metni kendi el yazısıyla yazmıştır; el yazılı vasiyetnamenin şartları — yıl, ay ve gün gösterilmesi, metnin baştan sona el yazısıyla yazılması ve imzalanması — sağlanmışsa işlem geçerlidir (TMK m. 538/1).

Metnin kimseye verilmemiş olması geçerliliği etkilemez: el yazılı vasiyetnamenin notere ya da sulh hâkimine bırakılması bir saklama imkânıdır, geçerlilik şartı değildir (TMK m. 538/2).

Eksik olan tek unsur, metnin tarih ve imza gibi çekirdek şartları taşıyıp taşımadığıdır. Bu şartlar eksikse tek taraflı kaldırma sonuç doğurmaz ve miras sözleşmesi ayakta kalır.