Evlenme Başvurusu ve Töreni

Evlenmenin şeklî şartları, evlenmenin devlet önünde ve belirli bir usulle yapılmasını sağlar. Bu şartların bir kısmı kurucudur; yokluğu evliliğin hiç doğmamasına yol açar. Bir kısmı ise düzenleyicidir; ihlali evliliği geçersiz kılmaz. Konunun tamamı bu ayrımın etrafında döner.

A. Başvuru

Evlenecek erkek ve kadın, içlerinden birinin oturduğu yer evlendirme memurluğuna birlikte başvurur (TMK m. 134/1). Evlendirme memuru, belediye bulunan yerlerde belediye başkanı veya bu işle görevlendireceği memur, köylerde muhtardır (TMK m. 134/2).

Başvuru yazılı veya sözlü olarak yapılabilir (TMK m. 135). Taraflar şu belgeleri vermek zorundadır (TMK m. 136):

• Nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneği
• Önceki evlilik sona ermişse buna ilişkin belge
• Küçük veya kısıtlı iseler imzası onaylanmış izin belgesi
• Evlenmeye engel hastalığının bulunmadığını gösteren sağlık raporu

Evlendirme memuru başvuruyu ve belgeleri inceler; noksanlık varsa tamamlar veya tamamlattırır. Başvuru usulüne uygun değilse, evleneceklerden biri ehil değilse veya yasal bir engel varsa başvuru reddolunur ve durum yazıyla hemen bildirilir (TMK m. 137).

Ret kararına karşı mahkemeye başvurulabilir; itiraz evrak üzerinde incelenip kesin karara bağlanır (TMK m. 138/1). Bu kesinlik, evlenme sürecinin uzamasını önlemeye yöneliktir. Mutlak butlan sebebine dayanan ret kararlarına karşı açılan davalar ise basit yargılama usulüyle görülür (TMK m. 138/2).

B. Evlenme İzni ve Tören

Başvurudan tescile kadar süreç şu adımlarla ilerler:

Süreç şu sırayla ilerler: evlenecekler birinin oturduğu yer memurluğuna birlikte başvurur; memur belgeleri inceler, noksanı tamamlatır, engel varsa reddeder; redde karşı mahkemeye evrak üzerinden itiraz edilir ve karar kesindir; koşullar tamamsa memur gün verir veya altı ay geçerli evlenme izni belgesi düzenler; tören memur ile iki ergin tanığın önünde açık olarak yapılır; evlilik olumlu sözlü cevap anında kurulur; tören biter bitmez aile cüzdanı verilir.

Evlendirme memuru koşulların varlığını tespit ederse veya ret kararı mahkemece kaldırılırsa, evleneceklere gün ve saat bildirir ya da isterlerse evlenme izni belgesi verir. Bu belge, verildiği tarihten başlayarak altı ay içinde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenebilme hakkı sağlar (TMK m. 139).

Koşulların bulunmadığı anlaşılırsa veya belgelerin verilmesinden itibaren altı ay geçerse, memur töreni yapamaz (TMK m. 140).

Tören (TMK m. 141), evlendirme dairesinde, evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde açık olarak yapılır. Tanıklarda aranan iki nitelik kanunda açıkça yazılıdır. Taraflar isterse tören, memurun uygun bulacağı başka yerlerde de yapılabilir — tören yeri bir geçerlilik şartı değildir.

Törenin şekli (TMK m. 142): memur her birine evlenmek isteyip istemediklerini sorar; evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur. Memurun sonraki açıklaması evliliği kuran değil, kurulmuş evliliği tespit eden bir işlemdir.

Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, evlenme iradesinin bizzat ve sözlü açıklanması gerekir; temsilci aracılığıyla evlenilemez, yazılı beyan yeterli değildir. İkincisi, tarafların aynı anda ve aynı yerde hazır bulunması zorunludur; birbirini görmeden, uzaktan yapılan bir işlem evlilik doğurmaz.

Aile cüzdanı ve dinî tören (TMK m. 143): tören biter bitmez memur eşlere aile cüzdanı verir. Aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılamaz. Buna karşılık evlenmenin geçerliliği dinî törenin yapılmasına bağlı değildir — dinî tören hukukî bir geçerlilik unsuru değil, resmî törenin ardından yapılabilecek bir uygulamadır.

C. Evlenmenin Tescili

Evlenme, tören yerinin bağlı olduğu nüfus memurluğuna bildirilir ve aile kütüğüne tescil edilir. Tescil kurucu değildir; evlilik zaten tören anında kurulmuştur. Tescilin işlevi, evliliği üçüncü kişilere karşı görünür kılmak ve nüfus kayıtlarının doğruluğunu sağlamaktır.

Bu ayrım eşya hukukundaki tapu siciliyle karşılaştırıldığında netleşir: taşınmaz mülkiyetinde tescil kurucudur, evlenmede ise açıklayıcıdır. Tescil yapılmamış olsa bile evlilik geçerlidir ve bütün sonuçlarını doğurur.

D. Şekil Aykırılıklarının Sonucu

Şeklî şartlar ihlal edildiğinde iki farklı sonuç doğar ve sınırı çizen tek ölçüt, evlendirmeye yetkili memurun bulunup bulunmadığıdır:

Kanunun kurduğu denge şudur: evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evlilik, diğer şekil kurallarına aykırılık sebebiyle geçersiz sayılamaz (TMK m. 155). Memur yoksa zaten ortada evlilik yoktur ve butlan tartışmasına gerek kalmaz.

Örnek olay

Bir köyde yapılan evlenme töreninde muhtar hazır bulunmuş, taraflar olumlu cevaplarını vermiş, ancak tören evlendirme dairesinde değil tarafların evinde yapılmış ve tanıklardan biri on yedi yaşında olduğu hâlde tanıklık etmiştir. Tören sonrasında taraflar aile cüzdanı almadan dinî nikâh yaptırmıştır.

Değerlendirme: Üç ayrı aykırılığı ayırmak gerekir.

• Tören yeri aykırılık değildir: kanun, tarafların istemi üzerine memurun uygun bulacağı başka yerlerde de tören yapılabileceğini kabul eder (TMK m. 141). Köylerde evlendirme memuru muhtardır (TMK m. 134/2); yetkili memur hazır bulunmuştur.
• Tanığın ergin olmaması kanuna aykırıdır. Ancak bu bir şekil kuralı ihlalidir ve tören evlendirmeye yetkili memur önünde yapıldığı için evliliğin butlanına karar verilemez (TMK m. 155). Evlilik geçerlidir.
• Aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılması da kanuna aykırıdır (TMK m. 143/2), fakat evliliğin geçerliliğini etkilemez (TMK m. 143/3) — dinî tören ne evliliği kurar ne de onu sakatlar.

Evlilik, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda kurulmuştur (TMK m. 142). Muhtar hiç bulunmasaydı sonuç tamamen değişir, ortada yokluk bulunurdu ve mahkeme kararına gerek olmaksızın herkes bunu ileri sürebilirdi.

İkinci örnek olay

Farklı şehirlerde oturan Ada ile Ege, birbirlerini hiç görmeden evlenmeye karar verir. Ege, kendi şehrindeki evlendirme memuru önünde iradesini açıklar; Ada ise aynı gün başka bir şehirde, kendi memuru önünde iradesini açıklar. İki memur da işlemi kayda geçirir.

Değerlendirme: Ortada evlilik yoktur. Evlenme, tarafların aynı memur önünde, birlikte olumlu sözlü cevap vermeleriyle kurulur (TMK m. 142). Kanun memura "her birine" sormayı emrederek tek bir tören, tek bir an öngörmüştür.

Burada eksik olan şey bir şekil ayrıntısı değil, evlenmenin kurucu unsurudur: karşılıklı iradelerin aynı anda ve aynı merci önünde birleşmesi. Bu yüzden sonuç butlan değil yokluktur; mahkeme kararına gerek olmaksızın herkes ileri sürebilir ve ortada hiçbir zaman evlilik doğmamıştır.

Aynı sonuç, taraflardan birinin temsilci göndermesi hâlinde de geçerlidir. Evlenme iradesi kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; vekâletle evlenme Türk hukukunda mümkün değildir.

Buna karşılık iki kişi aynı memur önünde bir araya gelseydi ve yalnızca tanıklardan biri eksik olsaydı, sonuç tamamen değişirdi: evlilik kurulmuş, yalnız bir şekil kuralı ihlal edilmiş olurdu ve TMK m. 155 gereği butlanına karar verilemezdi.