Vesayet, Kayyımlık ve Yasal Danışmanlık

Vesayet, velâyet altında bulunmayan küçüklerin ve kısıtlanan erginlerin kişilik ve malvarlığı menfaatlerini korumak üzere devletçe kurulan bir düzendir. Velâyetten farkı, düzenin mahkeme eliyle ve süreli olarak yürütülmesidir.

A. Vesayet Organları

Kanunun saydığı vesayet organları üçtür (TMK m. 396):

• Vesayet daireleri — vesayet makamı ve denetim makamı
• Vasi
• Kayyım

Bu sayım sınavda doğrudan sorulur; yasal danışman vesayet organları arasında yer almaz.

Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür. vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m. 397). Vesayet altındaki kişinin menfaati haklı gösterdiği, özellikle bir işletmenin veya ortaklığın sürdürülmesi gerektiği hâllerde vesayet istisnaen bir aileye verilebilir; bu özel vesayette vesayet makamının yetki, görev ve sorumluluğu kurulacak aile meclisine geçer (TMK m. 398).

Vasi, vesayet altındaki kişinin kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukukî işlemlerde onu temsil etmekle yükümlüdür. Kayyım ise belirli işleri görmek veya malvarlığını yönetmek için atanır (TMK m. 403).

B. Vesayeti Gerektiren Hâller

Kanun bir küçüklük hâli ve dört kısıtlama sebebi sayar:

TMK m. 407 yenilenmiştir (2/3/2024). Kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunan ergin, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Toplam beş yıl veya daha fazla ceza söz konusuysa, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması gerekli görülürse kısıtlanabilir. Eski kaynaklardaki "bir yıl veya daha uzun hapis cezasına mahkûm olan her ergin kısıtlanır" biçimindeki kendiliğinden kısıtlama anlatımı artık geçerli değildir.

Usul bakımından iki güvence vardır (TMK m. 409): kimse dinlenilmeden savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz; akıl hastalığı veya akıl zayıflığında ise ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. Kısıtlama kararı kesinleşince ilân olunur ve iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez (TMK m. 410).

Yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir (TMK m. 411). Vesayet altındaki kişi, vesayet makamının izni olmadıkça yerleşim yerini değiştiremez; değişiklik hâlinde yetki yeni vesayet dairelerine geçer ve kısıtlama yeni yerleşim yerinde ilân olunur (TMK m. 412).

Kısıtlama sebeplerinin usulü. Beş hâl, izlenecek usul bakımından ikiye ayrılır:

• Dinlenilme yeterli olanlar — bağımlılık, savurganlık, yaşama tarzı ve yönetim kusuruna dayanan hâller ile kişinin kendi isteği. Bu hâllerde kimse dinlenilmeden kısıtlanamaz (TMK m. 409/1).
• Rapor zorunlu olan — akıl hastalığı veya akıl zayıflığı. Resmî sağlık kurulu raporu şarttır; hâkim raporu göz önünde tutarak kişiyi ayrıca dinleyebilir (TMK m. 409/2).

Küçüklük ayrı bir hâldir: velâyet altında bulunmayan her küçük, kısıtlanmadan vesayet altına alınır (TMK m. 404/1). Burada kısıtlama kararı verilmez, doğrudan vesayet kurulur.

Bildirim yükümlülüğü de ayrıca düzenlenmiştir: görevlerini yaparken vesayeti gerektiren bir hâlin varlığını öğrenen nüfus memurları, idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır.

C. Vasinin Atanması ve Görevleri

Vesayet makamı, görevi yapabilecek yetenekte bir ergini vasi olarak atar (TMK m. 413/1). Haklı sebepler engel olmadıkça öncelikle vesayet altına alınacak kişinin eşi veya yakın hısımlarından biri atanır (TMK m. 414). Vasi olamayacak kişiler dört bentte sayılmıştır (TMK m. 418):

• Kısıtlılar
• Kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler
• Menfaati, vasi atanacak kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar veya onunla aralarında düşmanlık bulunanlar
• İlgili vesayet daireleri hâkimleri

Vasiliğe atanan kişi, tebliğden başlayarak on gün içinde kaçınma hakkını kullanabilir; ilgililer de aynı süre içinde atamanın kanuna aykırılığını ileri sürebilir (TMK m. 422). Kaçınma sebepleri arasında altmış yaşını doldurmuş olmak, dörtten çok çocuğun velisi olmak ve üzerinde vasilik görevi bulunmak yer alır (TMK m. 417).

Görev ve süre bakımından temel kurallar şunlardır:

• Vasi kural olarak iki yıl için atanır; süre her defasında ikişer yıl uzatılabilir (TMK m. 456/1–2)
• Dört yıl dolunca vasi kaçınma hakkını kullanabilir (TMK m. 456/3)
• Vasi, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetir ve hesabı yılda bir defa vesayet makamının incelemesine sunar (TMK m. 454)
• Vasi, önemli işlerde karar vermeden önce, görüş oluşturma yeteneği varsa vesayet altındaki kişinin görüşünü almakla yükümlüdür (TMK m. 450)
• Atama kararının kesinleşmesi üzerine yönetilecek malvarlığının defteri vakit geçirilmeksizin tutulur (TMK m. 438)
• Vasi, malvarlığından, olanak yoksa Hazineden karşılanmak üzere ücret isteyebilir; ücreti her hesap dönemi için vesayet makamı belirler (TMK m. 457)

İzin düzeni ikilidir ve sınavda en çok karıştırılan noktadır:

• Yalnızca vesayet makamının izni gereken işler (TMK m. 462): taşınmaz alım satımı ve rehni, olağan yönetim dışındaki taşınır işlemleri, olağan sınırı aşan yapı işleri, ödünç verme ve alma, kambiyo taahhüdü, bir yıl veya daha uzun ürün ve üç yıl veya daha uzun taşınmaz kirası, meslek veya sanatla uğraşma, dava açma ve sulh, mal rejimi ve miras payı sözleşmeleri.
• Vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izni gereken işler (TMK m. 463): evlât edinme veya edinilme, vatandaşlığa giriş ve çıkış, işletme devri veya tasfiyesi ve şirkete önemli sermayeyle ortaklık, ömür boyu gelir ve ölünceye kadar bakma sözleşmeleri, mirasın kabulü veya reddi ve miras sözleşmesi, küçüğün ergin kılınması, vasi ile vesayet altındaki kişi arasında sözleşme.

İzinsiz yapılan işlem, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmaksızın yaptığı işlem hükmündedir (TMK m. 465). Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak ise mutlak olarak yasaktır (TMK m. 449).

Vasiliğe engel olan sebepler ile kaçınma sebepleri ayrı şeylerdir ve sınavda birbirinin yerine sorulur.

Engel (TMK m. 418) mutlaktır: kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati çatışanlar veya aralarında düşmanlık bulunanlar, ve ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamaz. Bu kişiler atanırsa atama sakattır.

Kaçınma (TMK m. 417) ise bir haktır, yasak değil: altmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle görevi güçlükle yapabilecek olanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde vasilik görevi bulunanlar, ve Cumhurbaşkanı, TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ile hâkimlik ve savcılık mensupları vasiliği kabul etmeyebilir. Kabul ederlerse atama geçerlidir.

Ayrım tek cümleyle özetlenebilir: engel olamaz, kaçınma olmayabilir demektir.

Vesayet altına alınan kişinin yerleşim yerinde oturanlardan vasiliğe atananlar, bu görevi kabul etmekle yükümlüdür (TMK m. 416/1); aile meclisince atanmada ise böyle bir yükümlülük yoktur.

Süreler. Vasiliğe atanan kişi, tebliğden başlayarak on gün içinde kaçınma hakkını kullanabilir; ilgililer de aynı süre içinde atamanın kanuna aykırılığını ileri sürebilir (TMK m. 422). Kaçınmış veya atanmasına itiraz edilmiş olsa bile, yerine bir başkası atanıncaya kadar vasi görevini yerine getirmekle yükümlüdür (TMK m. 423).

İki liste yan yana. Vasiliğe engel olan sebepler ile kaçınma sebepleri sık karıştırılır; birlikte okunmalıdır.

Vasi olamayacaklar (TMK m. 418):

• Kısıtlılar
• Kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler
• Menfaati çatışanlar veya aralarında düşmanlık bulunanlar
• İlgili vesayet daireleri hâkimleri

Vasiliği kabul etmeyebilecekler (TMK m. 417):

• Altmış yaşını doldurmuş olanlar
• Bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle görevi güçlükle yapabilecek olanlar
• Dörtten çok çocuğun velisi olanlar
• Üzerinde vasilik görevi bulunanlar
• Cumhurbaşkanı, TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ile hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları

Ayrım tek cümleyle özetlenir: engel olamaz, kaçınma olmayabilir demektir. Vesayet altına alınacak kişinin yerleşim yerinde oturanlar ise vasiliği kabul etmekle yükümlüdür (TMK m. 416/1).

D. Kayyımlık ve Yasal Danışmanlık

Vesayet düzeninde birbirine karıştırılan üç kurum vardır; ayrım, fiil ehliyeti üzerindeki etkilerine göre yapılır: vasilik kısıtlamayı gerektirir, kayyımlık ehliyeti değiştirmez, yasal danışmanlık ise ehliyeti daraltır.

Kayyım atanması, atandığı kişinin fiil ehliyetini etkilemez (TMK m. 458/1). Bu, kayyımlığı vesayetten ayıran temel özelliktir. İki türü vardır: temsil kayyımlığı, ergin bir kişinin ivedi işini görebilecek durumda olmaması, yasal temsilciyle menfaat çatışması veya yasal temsilcinin engeli hâllerinde (TMK m. 426); yönetim kayyımlığı, kişinin uzun süre bulunamaması, malvarlığını yönetme gücünden yoksunluğu, mirasçılık haklarının belirsizliği, tüzel kişinin organsız kalması veya halktan toplanan yardımın yönetilememesi hâllerinde (TMK m. 427).

Yasal danışman, kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunması için fiil ehliyetinin sınırlanması gereken ergine atanır. Dava açma ve sulh, taşınmaz işlemleri, kıymetli evrak alım satımı, olağan dışı yapı işleri, ödünç verme ve alma, ana parayı alma, bağışlama, kambiyo taahhüdü ve kefalet — bu dokuz işte görüşü alınmak üzere atanır (TMK m. 429/1). Kendisine yasal danışman atanan kişi sınırlı ehliyetli konumundadır.

Üç kurumun ehliyet üzerindeki etkisi. Vesayet düzeninde en sık sorulan ayrım budur:

• Vasilik — kişi kısıtlıdır; sınırlı ehliyetsizdir ve vasi onu temsil eder
• Kayyımlık — atanması fiil ehliyetini etkilemez (TMK m. 458/1); kişinin ehliyet durumu neyse öyle kalır
• Yasal danışmanlık — kişi sınırlı ehliyetli hâle gelir; sayılan işlerde danışmanın görüşü aranır

Bu üçlü, atama makamıyla karıştırılmamalıdır: üçünü de vesayet makamı yani sulh hukuk mahkemesi atar. Fark, atamanın ehliyet üzerindeki sonucundadır.

Kayyımın iki türü. Temsil kayyımı tek bir işin görülmesi için atanır; o işte vesayet makamının verdiği talimatın dışına çıkamaz (TMK m. 459). Yönetim kayyımı bir malvarlığının yönetimi ve gözetimiyle görevlendirilir; yalnız o malvarlığının yönetimi ve korunması için gerekli işleri yapabilir (TMK m. 460).

Yetki de türüne göre değişir: temsil kayyımını ilgilinin yerleşim yeri, yönetim kayyımını malvarlığının büyük bölümünün yönetildiği yer vesayet makamı atar (TMK m. 430).

E. Koruma Amacıyla Özgürlüğün Kısıtlanması

Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arzeden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluşturan ergin, kişisel korunması başka türlü sağlanamıyorsa tedavisi, eğitimi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilir ya da alıkonulabilir (TMK m. 432/1). İlgili kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır (TMK m. 432/3). Karar yetkisi yerleşim yeri, gecikmesinde sakınca varsa bulunduğu yer vesayet makamındadır (TMK m. 433). Karara karşı on gün içinde denetim makamına itiraz edilebileceği ilgiliye yazılı olarak bildirilir (TMK m. 436).

Usul güvenceleri. Koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, kişi özgürlüğüne doğrudan müdahale olduğu için kanun sıkı usul kuralları koymuştur (TMK m. 436):

• Karar verilirken ilgilinin sebepler hakkında bilgilendirilmesi ve karara karşı denetim makamına itiraz edebileceğine yazılı olarak dikkatinin çekilmesi zorunludur
• Kuruma yerleştirilen kişiye, alıkonulma kararına veya çıkarılma isteminin reddine karşı en geç on gün içinde denetim makamına itiraz edebileceği derhâl yazılı bildirilir
• Mahkeme kararını gerektiren her istem gecikmeksizin yetkili hâkime ulaştırılır

İlgili kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır (TMK m. 432/3). Yerleştirmeye karar veren vesayet makamı, çıkarmaya da yetkilidir (TMK m. 433/2).

F. Vesayetin Sona Ermesi

Küçük üzerindeki vesayet, erginlikle kendiliğinden sona erer (TMK m. 470/1). Diğer kısıtlılarda vesayet, vesayet makamının kararıyla son bulur (TMK m. 472/1); akıl hastalığı veya akıl zayıflığında kaldırma, sebebin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesine bağlıdır (TMK m. 474). Savurganlık ve benzeri sebeplerle kısıtlananın kaldırma isteyebilmesi, en az bir yıldır şikâyete meydan vermemiş olmasına bağlıdır (TMK m. 475).

TMK m. 471 de 2024'te yenilenmiştir. Özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûmiyet sebebiyle kısıtlı bulunan kişi üzerindeki vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Hapis sürerken vesayetin sona erdirilmesi ise cezanın toplam beş yılın altında olup olmamasına göre farklı koşullara bağlanmıştır.

Vasilik görevi, vasinin fiil ehliyetini yitirmesi veya ölümüyle (TMK m. 479), sürenin uzatılmaksızın dolmasıyla (TMK m. 480) ve görevden alınmayla sona erer. Görevden alma sebepleri, görevi ağır surette savsaklama, yetkileri kötüye kullanma, güveni sarsıcı davranış ve borç ödemede aciz hâlidir; ayrıca kusuru olmasa bile yetersizlik sebebiyle menfaatler tehlikeye düşerse vasi görevden alınabilir (TMK m. 483). Sorumluluk zinciri Devlete kadar uzanır: Devlet, vesayet dairelerinde görevli olanların hukuka aykırı biçimde sebep oldukları zararlardan doğrudan doğruya, vasi, kayyım ve yasal danışmanlara tazmin ettirilemeyen zararlardan ise ikinci derecede sorumludur ve kusurlulara rücu eder (TMK m. 468).

Vasinin görev alanı kanunda ayrıca sınırlanmıştır: vesayet altındaki kişiye ait ticarî ve sınaî işletmelerin yönetimi bakımından vesayet makamı gerekli talimatı verir (TMK m. 443). Kayyımlıkta ise sona erme türe göre değişir (TMK m. 477): temsil kayyımlığı işin bitirilmesiyle, yönetim kayyımlığı sebebin ortadan kalkması veya kayyımın görevden alınmasıyla, yasal danışmanlık ise vesayet makamının kararıyla son bulur.

Sorumluluğun genel ölçüsü de kanunda yazılıdır: vesayet organları ve vesayet işleriyle görevlendirilmiş kişiler, görevlerini yerine getirirken iyi bir yönetimin gerektirdiği özeni göstermekle yükümlüdür (TMK m. 466).

Görevi sona eren vasi kesin hesabı verir ve malvarlığını teslime hazır bulundurur (TMK m. 489). Tazminat davası, kesin hesabın tebliğinden başlayarak bir yıl, her hâlde on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m. 492–493).

Üçüncü örnek olay

Yetmiş iki yaşındaki Nuri, yeğeni Sema'nın vasiliğine atanır. Nuri, yaşı sebebiyle bu görevi kabul etmeyeceğini bildirmek üzere on beş gün sonra vesayet makamına başvurur. Aynı dönemde, Sema'nın malvarlığında menfaati bulunan bir başka akraba da atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürer.

Değerlendirme: İki başvuru da süresinde değildir. Vasiliğe atanan kişi, durumun kendisine tebliğinden başlayarak on gün içinde kaçınma hakkını kullanabilir; ilgili olan herkes de vasinin atandığını öğrendiği günden başlayarak on gün içinde atamanın kanuna aykırılığını ileri sürebilir (TMK m. 422/1–2). On beş gün sonra yapılan başvuru bu süreyi aşmıştır.

Nuri'nin dayandığı sebep esasen geçerlidir: altmış yaşını doldurmuş olanlar vasiliği kabul etmeyebilir (TMK m. 417/1). Ancak bu bir kaçınma sebebidir, engel değil. Süresinde ileri sürülmediğinde atama geçerli kalır ve Nuri görevi yürütmek zorundadır.

Menfaati çatışan akraba bakımından durum farklıdır: menfaati vasi atanacak kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar vasi olamaz (TMK m. 418/3) — bu bir engeldir. Ancak o kişi vasi atanmamıştır; yalnız atamaya itiraz etmektedir ve itirazı süresinde değildir.

Kaçınma veya itiraz süresinde yapılsaydı vesayet makamı sebebi yerinde görürse yeni bir vasi atar; yerinde görmezse görüşüyle birlikte durumu denetim makamına bildirir (TMK m. 422/3). Her hâlde Nuri, yerine bir başkası atanıncaya kadar vasiye ait görevleri yerine getirmekle yükümlüdür (TMK m. 423).

Örnek olay

Kısıtlanan Rüçhan'a vasi olarak kardeşi atanmıştır. Vasi, Rüçhan'ın miras yoluyla edindiği tarlayı satmak ve elde edilecek parayla Rüçhan adına bir şirkete önemli miktarda sermaye koymak istemektedir. Ayrıca Rüçhan'ın annesinden kalan mirası reddetmeyi düşünmektedir.

Değerlendirme: Üç ayrı işlem, iki ayrı izin rejimine tâbidir. Taşınmazın satışı TMK m. 462/1'de sayılmıştır ve yalnızca vesayet makamının — sulh hukuk mahkemesinin — izni yeterlidir.

Önemli sermayeyle şirkete ortak olma ile mirasın reddi ise TMK m. 463'te yer alır ve bu ikisi çift izne tâbidir: sulh hukuk mahkemesinin onayı tek başına yetmez, üstüne asliye hukuk mahkemesinin onayı da alınır. Sıra sabittir — asliye, sulhtan sonra devreye girer.

Sıralama şu şekilde işler: vasi önce sulh hukuk mahkemesine başvurur, izin çıkarsa dosya asliye hukuk mahkemesine gider. Denetim makamının izni tek başına yeterli değildir; ikisi birlikte aranır.

Vasi izinleri almadan işlem yaparsa sonuç geçersizlik değildir. Kanun böyle bir işlemi, kısıtlının vasiye danışmadan tek başına yaptığı işlemle aynı sepete koyar (TMK m. 465): işlem askıdadır, sonradan onanırsa baştan geçerli sayılır, onanmazsa taraflar verdiklerini geri ister. Buna karşılık vasi, Rüçhan adına kefil olsaydı durum farklı olurdu: kefalet, vakıf kurma ve önemli bağış TMK m. 449'da yasak işlemler arasındadır ve hiçbir izinle geçerli hâle gelmez.