Ölüme Bağlı Tasarruf Ehliyeti ve Tasarruf Özgürlüğü

Mirasbırakan, malvarlığının ölümünden sonraki akıbetini kendisi belirleyebilir. Bu yetki iki sınıra tabidir: kişinin bu tür bir tasarrufu yapabilecek ehliyete sahip olması ve tasarrufun saklı payları aşmaması. Bu başlık iki sınırı da kurar.

A. Ölüme Bağlı Tasarruf Ehliyeti

Ehliyet, tasarrufun türüne göre farklı düzenlenmiştir ve aradaki fark sınavda sık ölçülür.

Vasiyet için: ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m. 502). Erginlik aranmaz; kısıtlı olmamak da aranmaz. Sebebi, vasiyetin tek taraflı ve her zaman dönülebilir bir tasarruf olmasıdır.

Miras sözleşmesi için: ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir (TMK m. 503). Burada tam fiil ehliyeti aranır; çünkü miras sözleşmesi iki taraflıdır ve mirasbırakanı bağlar.

Ehliyet, tasarrufun yapıldığı anda aranır. Sonradan ehliyetin kaybedilmesi geçerli olarak yapılmış bir tasarrufu geçersiz kılmaz; sonradan ehliyet kazanılması da geçersiz bir tasarrufu geçerli hâle getirmez.

İrade sakatlığı bakımından da özel bir düzen vardır. Mirasbırakanın yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yaptığı ölüme bağlı tasarruf geçersizdir. Ancak mirasbırakan, yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmediği takdirde tasarruf geçerli sayılır (TMK m. 504/1).

Bu çözüm dikkat ister: sakatlık kendiliğinden düzelmez, mirasbırakanın sessiz kalması tasarrufu ayakta tutar. Kanun, mirasbırakanın son iradesini korumayı önceler.

Ölüme bağlı tasarrufta kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık yanılma hâlinde, mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebilirse tasarruf bu arzuya göre düzeltilir (TMK m. 504/2). Burada iptal değil, düzeltme söz konusudur.

Ehliyet koşullarının farklılığı, iki tasarrufun bağlayıcılığındaki farktan doğar:

• Vasiyetname tek taraflıdır, karşı tarafın kabulüne bağlı değildir ve mirasbırakan ondan her zaman dönebilir.
• Miras sözleşmesi iki taraflıdır, karşı tarafın kabulüyle kurulur ve mirasbırakanı bağlar; tek taraflı dönme kural olarak mümkün değildir.

Bağlayıcılık arttıkça kanun ehliyeti ağırlaştırmıştır. Aynı mantık, sözleşmenin şekline de yansır: miras sözleşmesi resmî vasiyetname şeklinde yapılır ve tarafların arzularını memura aynı zamanda bildirmesi aranır.

Ehliyetin bulunmaması hâlinde tasarruf kendiliğinden geçersiz sayılmaz; ehliyetsizlik bir iptal sebebidir ve ilgililerin dava açmasıyla ileri sürülür. Bu, ölüme bağlı tasarrufların ayakta tutulmasını önceleyen genel yaklaşımın bir görünümüdür.

B. Maddi ve Şekli Anlamda Ölüme Bağlı Tasarruf

Kavram iki anlamda kullanılır ve ayrım, soruların çözümünde doğrudan işe yarar.

Şekli anlamda ölüme bağlı tasarruf, mirasbırakanın son arzularını açıklamak için kullandığı hukukî kalıptır: vasiyetname ve miras sözleşmesi. Kanunun tanıdığı bu iki kalıp dışında ölüme bağlı tasarruf yapılamaz.

Maddi anlamda ölüme bağlı tasarruf ise bu kalıbın içeriğidir: mirasçı atama, belirli mal bırakma, mirasçılıktan çıkarma, vakıf kurma, yedek ve art mirasçı atama, koşul ve yükleme koyma gibi.

İki kavram arasındaki ilişki şudur: aynı şekli tasarruf birden çok maddi tasarruf içerebilir. Bir vasiyetnamede hem mirasçı atanabilir, hem belirli mal bırakılabilir, hem de bir mirasçı mirasçılıktan çıkarılabilir.

Ayrımın pratik sonucu, geçersizliğin kapsamında görülür. Şekle aykırılık bütün tasarrufu etkilerken, tek bir maddi tasarrufun geçersizliği diğerlerini kural olarak etkilemez.

Maddi anlamda ölüme bağlı tasarruflar içerik bakımından şu gruplarda toplanabilir:

• Kazandırıcı tasarruflar — mirasçı atama, belirli mal bırakma, vakıf kurma
• Düzenleyici tasarruflar — paylaştırma kuralları koyma, vasiyeti yerine getirme görevlisi atama
• Dışlayıcı tasarruflar — mirasçılıktan çıkarma
• Yan kayıtlar — koşul, yükleme, yedek ve art mirasçı atama

Bu ayrımın pratik değeri, her grubun kendi geçerlilik ve iptal rejimine tabi olmasındadır. Bir vasiyetnamede yer alan mirasçılıktan çıkarma geçersiz sayılsa bile, aynı vasiyetnamedeki mirasçı atama ayakta kalabilir.

C. Tasarruf Özgürlüğünün Kapsamı

Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa, mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir (TMK m. 505).

Hükümden çıkan sonuç nettir: tasarruf özgürlüğünün sınırı saklı paylı mirasçıların varlığına bağlıdır. Saklı paylı mirasçı yoksa sınır da yoktur; mirasbırakan tereke üzerinde dilediği gibi tasarruf eder.

Mirasbırakan, tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde, malvarlığının tamamında veya bir kısmında vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle tasarrufta bulunabilir. Üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır (TMK m. 514).

Ölüme bağlı tasarruflar koşullara veya yüklemelere bağlanabilir. Tasarruf hüküm ve sonuçlarını doğurduğu andan itibaren, her ilgili koşul veya yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir. Hukuka veya ahlâka aykırı koşullar ve yüklemeler, ilişkin bulundukları tasarrufu geçersiz kılar; anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olanlar ise yok sayılır (TMK m. 515).

İki yaptırım arasındaki fark önemlidir. Hukuka aykırı koşul tasarrufun tamamını düşürürken, anlamsız koşul yalnız kendisi yok sayılır ve tasarruf ayakta kalır.

Örnek olay

On altı yaşındaki (C), ayırt etme gücüne sahiptir ve el yazılı bir vasiyetname düzenlemiştir. Aynı dönemde (C), amcasıyla bir miras sözleşmesi de yapmıştır. Ayrıca (C)'nin babası (D), ölümünden önce yaptığı vasiyetnamede, mirasçılarından birine "belirli bir kişiyle evlenmemesi" koşuluyla kazandırmada bulunmuş; bir başka mirasçıya ise "her yıl belirli bir günde mezarını ziyaret etmesi" yüklemesini getirmiştir.

Değerlendirme: (C)'nin iki işlemi farklı ehliyet kurallarına tabidir.

Vasiyetname bakımından koşullar gerçekleşmiştir: vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücü ve onbeş yaşın doldurulması yeterlidir (TMK m. 502). Erginlik aranmadığından on altı yaşındaki (C) geçerli bir vasiyetname yapabilir ve bunun için yasal temsilcisinin rızası da gerekmez; vasiyet, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hakkın kullanılmasıdır.

Miras sözleşmesi bakımından ise sonuç tersinedir. Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücünün yanında ergin olmak ve kısıtlı bulunmamak gerekir (TMK m. 503). (C) ergin olmadığından sözleşme iptal edilebilir (TMK m. 557/1); ilgililer süresinde iptal davası açmazsa ayakta kalır. Aradaki farkın sebebi, miras sözleşmesinin mirasbırakanı bağlaması ve tek taraflı olarak dönülememesidir.

(D)'nin koşul ve yüklemeleri ise ayrı ayrı değerlendirilir. "Belirli bir kişiyle evlenmeme" koşulu, kişinin evlenme özgürlüğünü sınırladığı için hukuka ve ahlâka aykırı sayılır; bu nitelikteki koşullar, ilişkin bulundukları tasarrufu geçersiz kılar (TMK m. 515/2). Yaptırım burada ağırdır: yalnız koşul değil, o koşula bağlanan kazandırma da düşer.

Mezar ziyareti yüklemesi ise farklı değerlendirilir. Bu yükleme hukuka aykırı değildir; yerine getirilmesi ilgililerce istenebilir. Ancak yüklemenin anlamsız ya da yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olduğu sonucuna varılırsa yok sayılır ve tasarruf, yükleme hiç konmamış gibi ayakta kalır (TMK m. 515/3).

İki yaptırım arasındaki farkın ölçüsü şudur: hukuka aykırılık tasarrufu düşürür, anlamsızlık yalnız koşulu siler.

İkinci örnek olay

(V), vasiyetnamesini bir yakınının ısrarlı baskısı altında düzenlemiştir. Baskının etkisinden altı ay sonra kurtulmuş, durumu açıkça anlamış, ancak vasiyetnameye hiç dokunmamış ve iki yıl sonra ölmüştür. Ayrıca vasiyetnamede "(Y) adlı yeğenime dağ evimi bırakıyorum" yazmakta; oysa (V)'nin dağ evi yoktur, deniz kenarında bir evi vardır ve yakın çevresine bu evi (Y)'ye bırakacağını söylemiştir. Mirasçılar, hem vasiyetnamenin baskı altında yapıldığı için geçersiz olduğunu hem de dağ evi bulunmadığından bu kaydın sonuçsuz kalacağını ileri sürmektedir.

Değerlendirme: İki iddia da kanunun getirdiği özel çözümlerle karşılanır.

Baskı iddiası. Mirasbırakanın zorlama etkisi altında yaptığı ölüme bağlı tasarruf geçersizdir. Ancak mirasbırakan, zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmediği takdirde tasarruf geçerli sayılır (TMK m. 504/1).

Olayda (V), baskının etkisinden kurtulduktan sonra iki yıl yaşamış ve tasarruftan dönmemiştir. Bir yıllık süre geçtiğine göre vasiyetname geçerli hâle gelmiştir. Kanunun tercihi burada açıktır: sakatlık kendiliğinden düzelmez, mirasbırakanın sessiz kalması düzeltir. Mirasbırakan, dönme imkânı varken bunu kullanmamışsa tasarrufu benimsemiş sayılır.

Yanılma iddiası. Ölüme bağlı tasarrufta şeyin belirtilmesinde açık yanılma hâlinde, mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebilirse, tasarruf bu arzuya göre düzeltilir (TMK m. 504/2).

Burada iptal değil düzeltme söz konusudur. (V)'nin dağ evi bulunmadığı, buna karşılık deniz kenarındaki evi (Y)'ye bırakma iradesinin çevresince bilindiği ortaya konabiliyorsa, tasarruf bu arzuya göre düzeltilir ve deniz kenarındaki ev (Y)'ye kalır.

Mirasçıların "dağ evi yoksa kayıt sonuçsuzdur" iddiası, kanunun bu özel hükmünü göz ardı etmektedir. Kayıt ancak gerçek arzu kesin olarak tespit edilemiyorsa sonuçsuz kalır.