Mirasın Kazanılması ve Reddi

Miras, mirasçının bilgisi ve iradesi dışında geçer. Bu geçiş, tereke borca batıksa mirasçı için ağır bir yük doğurur. Kanun dengeyi, ret kurumuyla kurar: kabul beyanı aranmaz, ancak mirasçıya belirli bir süre içinde reddetme imkânı tanınır.

A. Mirasın Kendiliğinden Kazanılması

Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanır (TMK m. 599/1). Bu kural, külli halefiyetin ve kendiliğinden kazanmanın birlikte ifadesidir.

Kazanmanın kapsamı geniştir: mirasçılar mirasbırakanın ayni haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanır ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olur (TMK m. 599/2).

Atanmış mirasçılar da mirası mirasbırakanın ölümüyle kazanır. Yasal mirasçılar, atanmış mirasçılara düşen mirası onlara zilyetlik hükümleri uyarınca teslim etmekle yükümlüdür (TMK m. 599/3).

Vasiyet alacaklısının durumu farklıdır. Vasiyet alacaklısı, vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa ona, yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkına sahip olur. Bu alacak, tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi veya ret hakkının düşmesiyle muaccel olur (TMK m. 600/1–2).

Kendiliğinden kazanmanın pratik sonuçları şunlardır:

• Mirasçı, tereke mallarının mülkiyetini tescile veya teslime gerek olmaksızın kazanır.
• Taşınmaz mülkiyetinin kazanılması tescilden önce gerçekleşir; tapu kaydı yalnız durumu gösterir.
• Mirasçı, terekedeki alacakları doğrudan talep edebilir.
• Zilyetlik de doğrudan geçtiğinden mirasçı, zilyetliğin korunmasına ilişkin davaları açabilir.
• Buna karşılık mirasçı, borçlardan kişisel malvarlığıyla da sorumlu hâle gelir.

Son madde, ret kurumunun neden gerekli olduğunu gösterir: kazanma otomatik olduğuna göre, mirasçının kendini borçtan kurtarma imkânı da kanunla sağlanmalıdır.

B. Mirasçılık Belgesi

Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir (TMK m. 598/1).

Atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı bakımından ayrı bir usul vardır: mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmedikçe, lehine tasarrufta bulunulan kimseye sulh mahkemesince belge verilir (TMK m. 598/2).

Belgenin hukukî niteliği önemlidir: mirasçılık belgesi kurucu değil, açıklayıcıdır. Mirasçılık sıfatını doğurmaz, mevcut sıfatı belgeler. Bu sebeple mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 598/3).

C. Gerçek Ret

Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir (TMK m. 605/1). Ret, tek taraflı ve varması gereken bir irade açıklamasıdır.

1. Süre, Şekil ve Yetkili Merci

Miras, üç ay içinde reddolunabilir (TMK m. 606/1). Sürenin başlangıcı mirasçının konumuna göre değişir (TMK m. 606/2):

• Yasal mirasçılar için, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe, mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarih
• Vasiyetname ile atanmış mirasçılar için, mirasbırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarih

Koruma önlemi olarak terekenin yazımı hâlinde süre, yazım işleminin sona erdiğinin sulh hâkimi tarafından bildirilmesiyle başlar (TMK m. 607).

Ret hakkı mirasçıya sıkı sıkıya bağlı değildir: mirası reddetmeden ölen mirasçının ret hakkı kendi mirasçılarına geçer. Bu mirasçılar için ret süresi, kendilerinin mirasbırakanına mirasın geçtiğini öğrendikleri tarihten başlar; ancak bu süre, kendi mirasbırakanlarından geçen mirasın reddi için tanınan süre dolmadıkça sona ermez (TMK m. 608/1–2).

Ret sonucunda miras daha önce mirasçı olmayanlara geçerse, bunlar için süre, önceki mirasçıların reddettiğini öğrendikleri tarihten işler (TMK m. 608/3).

Şekil bakımından kural açıktır: mirasın reddi, mirasçılar tarafından sulh mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır ve kayıtsız şartsız olması gerekir. Sulh hâkimi beyanı bir tutanakla tespit eder; süresi içinde yapılmış ret beyanı, mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesince özel kütüğüne yazılır ve reddeden isterse kendisine bir belge verilir (TMK m. 609).

Reddin kayıtsız ve şartsız olması şartı, kurumun niteliğinden doğar. Ret, terekenin bütünü hakkında verilen bir karardır; mirasçı terekenin bir kısmını kabul edip bir kısmını reddedemez, ret beyanını bir koşula bağlayamaz. Kısmî veya şarta bağlı beyan ret olarak sonuç doğurmaz.

Ret beyanının sulh mahkemesine yapılması da bir geçerlilik şartıdır. Noterde, tapu idaresinde ya da diğer mirasçılara yapılan beyan ret hükmü doğurmaz. Beyanın sözlü olabilmesi ise mirasçıya kolaylık sağlar; hâkim beyanı tutanakla tespit eder ve tutanak kütüğe işlenir.

Ret hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlı değildir. Bunun iki sonucu vardır: hak mirasçının kendi mirasçılarına geçer (TMK m. 608/1) ve mirasçı adına yasal temsilcisi tarafından da kullanılabilir. Vesayet altındaki kişi bakımından ise izin rejimi ağırdır: mirasın reddi, vesayet makamının izninden sonra ayrıca denetim makamının da izni gereken işlemlerdendir (TMK m. 463 b.5).

Ret süresinin niteliği hak düşürücüdür; durmaz ve kesilmez. Buna karşılık kanun açık bir esneklik tanımıştır: önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi, yasal ve atanmış mirasçılara tanınmış olan ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (TMK m. 615). Uzatma, mirasçının terekenin durumunu inceleyip karar verebilmesini sağlar; bu amaçla mirasçı, koruma önlemi olarak terekenin yazımını da isteyebilir. Yazım yapılırsa süre, yazımın sona erdiğinin bildirilmesiyle yeniden işlemeye başlar.

Sürenin mirasçıdan mirasçıya farklı işleyebilmesi de not edilmelidir. Aynı terekede bir mirasçı için süre ölümü öğrenme tarihinden, bir başkası için tasarrufun bildirilmesinden, üçüncüsü için önceki mirasçıların reddini öğrenmesinden işler. Bu sebeple "üç aylık süre doldu" değerlendirmesi her mirasçı için ayrı yapılır.

D. Hükmen Ret

Kanun, bazı hâllerde ret beyanını aramaz. Ölümü tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2).

Bu hükmen rettir ve gerçek retten üç noktada ayrılır:

• Beyan aranmaz; ret kendiliğinden gerçekleşmiş sayılır.
• Süreye bağlı değildir; üç aylık süre işlemez.
• Mirasçının durumu bir tespit davası ile ortaya konabilir; dava süreye bağlı olmaksızın açılır.

Hükmen reddin dayandığı düşünce şudur: terekenin borca batık olduğu zaten belli ise, mirasçıdan ayrıca beyanda bulunmasını beklemek gereksiz bir şekilciliktir. Buna karşılık mirasçı, tereke işlemlerine karışarak mirası benimsemiş sayılabilir; bu durumda hükmen retten yararlanamaz.

Hükmen ret ile gerçek ret arasındaki fark, ispat düzleminde de görülür. Gerçek rette mirasçının beyanı ve kütük kaydı ortadadır; hükmen rette ise terekenin ölüm tarihinde borca batık olduğunun ortaya konması gerekir. Ölçüt ölüm anıdır: sonradan ortaya çıkan borçlar ya da sonradan değer kaybeden mallar hükmen reddi doğurmaz.

"Açıkça belli olma" ile "resmen tespit edilmiş olma" iki ayrı ihtimaldir. İkincisinde aciz belgesi, iflâs kararı ya da benzeri bir resmî tespit vardır; birincisinde ise böyle bir belge bulunmasa da terekenin durumu herkesçe anlaşılabilir biçimde açıktır. Her iki hâlde de mirasçının ayrıca beyanda bulunması aranmaz.

Uygulamada mirasçılar, hükmen reddin tespiti için dava açar. Bu dava, mirasçı sıfatının bulunmadığının değil, mirasın reddedilmiş sayıldığının tespitine yöneliktir ve süreye bağlı değildir.

E. Ret Hakkının Düşmesi

Yasal süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (TMK m. 610/1).

Süre dolmadan da ret hakkı düşebilir. Ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan veya mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendisine maleden mirasçı, mirası reddedemez (TMK m. 610/2).

Kanun bir sınır çizmiştir: zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasına engel olmak için dava açılması ve cebrî icra takibi yapılması ret hakkını ortadan kaldırmaz (TMK m. 610/3). Terekeyi korumaya yönelik zorunlu işlemler benimseme sayılmaz.

Ret hakkının düşmesine yol açan davranışlar iki grupta toplanır:

• Benimseme niteliğindeki işlemler — terekenin olağan yönetimini aşan tasarruflar, terekeden mal edinme, malları gizleme
• Süre geçmesi — üç aylık sürenin ret beyanı yapılmaksızın dolması

Buna karşılık aşağıdaki işlemler ret hakkını düşürmez:

• Terekenin olağan yönetimi niteliğindeki işlemler
• Mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli işlemler
• Zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasına engel olmak için dava açılması ve cebrî icra takibi yapılması

Ayrım, işlemin terekeyi koruma amacı taşıyıp taşımadığına bakılarak yapılır. Koruyucu işlemler benimseme sayılmaz; terekeyi tüketen ya da mirasçının kendi menfaatine yönelen işlemler benimseme sayılır.

F. Reddin Sonuçları ve Alacaklıların Korunması

Reddin sonucu, reddedenin kim olduğuna göre değişir.

Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse, onun payı miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m. 611/1). Atanmış mirasçının reddettiği pay ise, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu anlaşılmadıkça mirasbırakanın en yakın yasal mirasçılarına kalır (TMK m. 611/2).

En yakın yasal mirasçıların tamamı tarafından reddolunan miras, sulh mahkemesince iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir; tasfiye sonunda arta kalan değerler, mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir (TMK m. 612).

Özel bir kural, sağ kalan eşi korur: altsoyun tamamının mirası reddetmesi hâlinde, bunların payı sağ kalan eşe geçer (TMK m. 613).

Mirasçılar, mirası reddederken kendilerinden sonra gelen mirasçılardan mirası kabul edip etmeyeceklerinin sorulmasını tasfiyeden önce isteyebilir. Bu takdirde ret, sulh hâkimi tarafından sonra gelen mirasçılara bildirilir; bunlar bir ay içinde mirası kabul etmezlerse reddetmiş sayılır ve miras iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir. Tasfiye sonunda arta kalan değerler önce gelen mirasçılara verilir (TMK m. 614).

Sürenin uzatılması da mümkündür: önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi, yasal ve atanmış mirasçılara tanınmış ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (TMK m. 615). Hüküm, terekenin durumunun kısa sürede anlaşılamadığı hâllerde mirasçıyı korur; miras yurt dışında ya da dağınık bir malvarlığından oluşuyorsa bu yola sık başvurulur.

Vasiyetin reddi ayrı bir kurumdur ve mirasın reddiyle karıştırılmamalıdır. Vasiyet alacaklısının vasiyeti reddetmesi hâlinde, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça bu redden vasiyet yükümlüsü yararlanır (TMK m. 616). Yükümlünün borcu düşer; reddedilen değer, mirasçılara ayrıca dağıtılan bir pay hâline gelmez.

Ayrımın sebebi halefiyet farkıdır. Mirasın reddi, külli halef sıfatının reddidir ve reddedilen pay başka mirasçılara geçer; vasiyetin reddi ise bir alacak hakkından vazgeçmedir ve borçluyu borcundan kurtarır.

Alacaklıların korunması iki hükümle sağlanır. Birincisi, reddin iptalidir: malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse; alacaklıları veya iflâs idaresi, kendilerine yeterli güvence verilmediği takdirde ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali hakkında dava açabilir. Reddin iptaline karar verilirse miras resmen tasfiye edilir (TMK m. 617).

İkincisi, geri verme sorumluluğudur: ödemeden âciz bir mirasbırakanın mirasını reddeden mirasçılar, onun alacaklılarına karşı, ölümünden önceki beş yıl içinde ondan almış oldukları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde sorumlu olur. Olağan eğitim ve öğrenim giderleri ile âdet üzere verilen çeyiz bu sorumluluğun dışındadır; iyiniyetli mirasçılar ancak geri verme zamanındaki zenginleşmeleri ölçüsünde sorumlu olur (TMK m. 618).

Reddin sonuçlarını bir arada görmek yararlıdır:

• Reddeden mirasçı sıfatını kaybeder ve tereke borçlarından sorumlu olmaz.
• Payı, sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m. 611/1).
• Ret geriye etkilidir: mirasçı hiç mirasçı olmamış sayılır.
• Ret kayıtsız şartsızdır; kısmî ret sonuç doğurmaz.
• Ret, mirasçının kişisel borçlarını etkilemez.

Bu sonuçlar, retten sonra terekenin kime geçeceğini de belirler. Zincirleme ret hâlinde miras, sonraki hak sahiplerine sırayla önerilir; en yakın mirasçıların tamamı reddederse tasfiye yoluna gidilir.

Örnek olay

(H) ölmüştür; ölüm tarihinde borçları malvarlığını açıkça aşmaktadır ve bu durum resmen tespit edilmiştir. Mirasçısı (K), ölümden dört ay sonra sulh mahkemesine başvurarak mirası reddetmek istemiş, mahkeme sürenin geçtiğini belirtmiştir. Bu arada (K), ölümden hemen sonra (H)'nin bir kiracısından kira bedelini tahsil etmiş ve (H)'nin bir aboneliğini iptal etmiştir. Ayrıca (K), (H)'nin ölümünden üç yıl önce ondan önemli bir taşınmaz almıştır. Alacaklılar (K)'ye başvurmaktadır.

Değerlendirme: Üç ayrı sorun vardır.

Sürenin geçmesi. Gerçek ret üç ay içinde yapılır (TMK m. 606/1) ve bu süre geçmiştir. Ancak olayda gerçek rette gerek yoktur: ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi resmen tespit edilmiş olduğuna göre miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Hükmen ret beyana ve süreye bağlı değildir; (K) bu durumun tespitini her zaman isteyebilir.

Tereke işlemlerine karışma. Ret hakkını düşüren davranışlar kanunda gösterilmiştir: terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan işler yapmak, tereke mallarını gizlemek veya kendisine maletmek (TMK m. 610/2).

Kira bedelinin tahsili ve aboneliğin iptali, terekenin olağan yönetimi kapsamında sayılabilecek işlemlerdir; terekeyi tüketmez, aksine korur. Bu işlemler tek başına benimseme oluşturmaz. Buna karşılık (K) tereke mallarını kendisine maletmiş olsaydı, hükmen retten yararlanma imkânı da tartışmalı hâle gelirdi.

Alacaklıların talebi. Hükmen ret, (K)'yi her sorumluluktan kurtarmaz. Ödemeden âciz bir mirasbırakanın mirasını reddeden mirasçılar, onun alacaklılarına karşı, ölümünden önceki beş yıl içinde ondan almış oldukları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde sorumludur (TMK m. 618/1).

(K), ölümden üç yıl önce önemli bir taşınmaz almıştır; bu kazandırma beş yıllık dönem içindedir ve paylaşmada denkleştirmeye tâbi nitelikteyse (K) o değer ölçüsünde alacaklılara karşı sorumlu olur. (K) iyiniyetliyse, sorumluluğu geri verme zamanındaki zenginleşmesi ile sınırlıdır (TMK m. 618/3).

Sonuç: (K) mirası reddetmiş sayılır, ancak aldığı kazandırma ölçüsünde alacaklılara karşı sorumluluğu sürer.

İkinci örnek olay

(L) ölmüştür. Geriye eşi (M) ile üç çocuğu kalmıştır. Terekenin borca batık olduğu anlaşılınca çocukların üçü de süresinde mirası reddetmiştir. (M) ret beyanında bulunmamıştır. Çocuklardan biri, reddin kendi altsoyu için de sonuç doğuracağını düşünmektedir. Alacaklılar ise mirasın tasfiye edilmesini istemektedir. Ayrı bir sorun olarak, çocuklardan birinin kendi alacaklıları, bu ret beyanının alacaklarını karşılıksız bıraktığını ileri sürmektedir.

Değerlendirme: Dört ayrı sonuç doğar.

Altsoya etkisi. Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse onun payı, miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m. 611/1). Kural bu hâliyle okununca reddedenin altsoyunun mirasçı olacağı sonucuna varılır ve altsoyun kurtulması için ayrıca reddetmesi gerekir; onlar için süre, önceki mirasçıların reddettiğini öğrendikleri tarihten işler (TMK m. 608/3).

Ne var ki olayda altsoyun tamamı reddetmiştir ve bu hâl için kanun özel bir hüküm koymuştur: bunların payı doğrudan sağ kalan eşe geçer (TMK m. 613). Özel hüküm genel hükmü bertaraf ettiğine göre torunlar mirasçı olmaz ve ayrıca ret beyanında bulunmalarına da gerek kalmaz. Çocuklardan birinin "reddim altsoyumu da kapsar mı" endişesi bu sebeple konusuzdur.

Ayrım şudur: tek bir mirasçı reddederse payı kendi altsoyuna geçer (TMK m. 611/1); altsoyun tamamı reddederse pay altsoyun altsoyuna değil, doğrudan eşe geçer (TMK m. 613).

Eşin durumu. Altsoyun tamamı mirası reddettiğinde kanun özel bir çözüm getirmiştir: bunların payı sağ kalan eşe geçer (TMK m. 613). Bu kural, altsoyun altsoyuna geçişi bertaraf eder ve mirası doğrudan eşe yöneltir. (M) mirası istemiyorsa kendisinin de reddetmesi gerekir.

Tasfiye — ve neden burada uygulanmadığı. Kanun, en yakın yasal mirasçıların tamamı tarafından reddolunan mirasın sulh mahkemesince iflâs hükümlerine göre tasfiye edileceğini söyler (TMK m. 612/1). Buradaki ölçüt "tamamı"dır ve olayda gerçekleşmemiştir: sağ kalan eş (M) de en yakın yasal mirasçılardandır ve ret beyanında bulunmamıştır.

Bu sebeple TMK m. 612 devreye girmez. Uygulanacak hüküm TMK m. 613'tür: altsoyun tamamı reddettiğine göre payları sağ kalan eşe geçer ve (M) tereke borçlarından sorumlu tek mirasçı hâline gelir. Alacaklılar taleplerini ona yöneltir. (M) de mirası reddederse ancak o zaman en yakın mirasçıların tamamı reddetmiş olur ve tasfiye gündeme gelir.

Mirasçılar ayrıca, tasfiyeden önce kendilerinden sonra gelen mirasçılardan mirası kabul edip etmeyeceklerinin sorulmasını isteyebilir; bu kişiler bir ay içinde kabul etmezlerse reddetmiş sayılır (TMK m. 614).

Kişisel alacaklıların itirazı. Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse; alacaklıları veya iflâs idaresi, kendilerine yeterli güvence verilmediği takdirde ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali hakkında dava açabilir (TMK m. 617/1).

Ancak olayda tereke borca batıktır; reddin alacaklılara zarar verdiğinden söz edilebilmesi için terekenin mirasçıya bir değer getirecek nitelikte olması gerekir. Borca batık bir terekenin reddi, alacaklıların durumunu kötüleştirmediğinden iptal talebi sonuç doğurmaz.