Mirastan Yoksunluk

Mirasçı olabilmek için mirasçılık sıfatını taşımak yetmez; kanunun aradığı ehliyet koşullarının da bulunması gerekir. Mirastan yoksunluk, bu koşulların bulunmadığı hâllerden biridir ve mirasbırakana karşı işlenen ağır davranışların yaptırımıdır.

A. Mirasçılık Ehliyeti ve Cenin

Mirasçı olabilmek için mirasbırakanın ölümü anında mirasa ehil olarak sağ olmak şarttır. Mirasın açıldığı anda sağ olan mirasçı sonradan ölürse, onun miras hakkı kendi mirasçılarına kalır (TMK m. 580).

Bu hükümden iki ölçüt çıkar: ölüm anında sağ olmak ve mirasa ehil olmak. Birincisi bir olgu, ikincisi hukukî bir niteliktir.

Cenin, sağ doğmak koşuluyla mirasçı olur; ölü doğan çocuk mirasçı olamaz (TMK m. 582). Kişiler hukukundaki kural burada doğrudan uygulanır: ceninin hak ehliyeti ana rahmine düşme anına kadar geriye yürür, ölü doğumla hiç doğmamış sayılır.

Kanun ayrıca mirasa ehil olma bakımından genel bir kural koymuştur: bu Kanuna göre mirasa ehil olmayanlar dışındaki herkes mirasçı olabileceği gibi vasiyet alacaklısı da olabilir (TMK m. 577/1). Tüzel kişiler de bu kapsamdadır; mirasçı atanabilir ve vasiyet alacaklısı olabilirler.

Mirasçılık ehliyeti bakımından üç grup ayrılır ve her birinin rejimi farklıdır:

• Gerçek kişiler — ölüm anında sağ olmaları ve mirasa ehil bulunmaları aranır.
• Cenin — ana rahmine düşmüş olması ve sağ doğması koşuluyla mirasçı olur.
• Tüzel kişiler — mirasbırakanın ölümü anında var olmaları gerekir; kural olarak yasal mirasçı olamazlar, ancak mirasçı atanabilir ve vasiyet alacaklısı olabilirler. Tek istisna Devlettir: mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer (TMK m. 501) ve Devlet bu sıfatla yasal mirasçıdır.

Kanun, tüzel kişiliği bulunmayan topluluklara yapılan kazandırmalar için de bir çözüm getirmiştir: bu kazandırmaları, topluluk içindeki kişiler mirasbırakanın belirlediği amacı gerçekleştirme kaydıyla birlikte edinmiş olur; amacın bu yolla gerçekleştirilmesine olanak yoksa yapılan kazandırma vakıf kurma sayılır (TMK m. 577/2).

B. Yoksunluk Sebepleri

Kanun dört yoksunluk sebebi saymıştır. Bu kimseler mirasçı olamayacakları gibi, ölüme bağlı tasarrufla herhangi bir hak da edinemezler (TMK m. 578):

• Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs edenler
• Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak sürekli şekilde ölüme bağlı tasarruf yapamayacak duruma getirenler
• Mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarruf yapmasını veya böyle bir tasarruftan dönmesini aldatma, zorlama veya korkutma yoluyla sağlayanlar ve engelleyenler
• Mirasbırakanın artık yeniden yapamayacağı bir durumda ve zamanda ölüme bağlı bir tasarrufu kasten ve hukuka aykırı olarak ortadan kaldıranlar veya bozanlar

Sebeplerin ortak özelliği kasttır. Taksirli davranış yoksunluk doğurmaz; mirasbırakanı dikkatsizlik sonucu ölümüne sebep olan kişi mirasçı olmaya devam eder. Ayrıca fiilin hukuka aykırı olması aranır: meşru savunma kapsamında öldüren kişi yoksun sayılmaz.

Yoksunluk, ceza mahkemesinin mahkûmiyet kararına da bağlı değildir. Miras hâkimi, ceza davasının sonucunu beklemeksizin fiilin varlığını kendisi değerlendirebilir.

Sebeplerin ikinci ortak özelliği, hepsinin mirasbırakanın kişiliğine ya da son iradesine yönelmiş olmasıdır. İlk iki bent mirasbırakanın yaşamına ve tasarruf yeteneğine, son iki bent ise iradesinin serbestçe oluşmasına ve korunmasına yöneliktir. Kanun, mirasın ancak bu iki değere saygı gösterenlere geçmesini uygun görmüştür.

Yoksunluk mirasbırakanın her bir mirası bakımından ayrı değerlendirilir. Bir kişiye karşı yoksun sayılan mirasçı, başka bir mirasbırakanın mirasında ehliyetini korur; yoksunluk genel bir ehliyetsizlik değildir.

C. Yoksunluğun Etkisi ve Affın Sonucu

Mirastan yoksunluk, yalnız yoksun olanı etkiler. Mirastan yoksun olanın altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur (TMK m. 579).

Hüküm iki sonucu birlikte kurar. Yoksunluk kişiseldir: yoksun sayılan kişinin çocukları onun fiilinden etkilenmez. Ve yoksunluk kökü ortadan kaldırmaz: yoksun kişinin payı diğer mirasçılara dağılmaz, kendi altsoyuna geçer.

Yoksunluk kendiliğinden doğar; ayrıca dava açılması ya da karar verilmesi gerekmez. Buna karşılık ihtilaf hâlinde yoksunluğun tespiti için dava açılabilir ve ispat yükü, yoksunluğu ileri sürene aittir.

Kanun bir de af düzenlemesi getirmiştir: mirasbırakanın affı hâlinde yoksunluk ortadan kalkar. Af, mirasbırakanın iradesine dayanan bir düzeltme aracıdır ve şekle bağlı değildir; ancak affın gerçekleştiğini ileri süren taraf bunu ispatlamak zorundadır.

Yoksunluk ile mirasçılıktan çıkarma karıştırılmamalıdır. Yoksunluk kanundan doğar ve kendiliğinden işler; çıkarma ise mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufuyla gerçekleşir ve sebebinin tasarrufta belirtilmesi gerekir.

Örnek olay

(A), babası (B)'yi öldürmeye teşebbüs etmiş, ancak (B) kurtulmuştur. (B) daha sonra doğal sebeplerle ölmüştür. (A)'nın iki çocuğu vardır. (B) ölmeden önce, yakın çevresine (A)'yı affettiğini söylemiş, ancak bu konuda yazılı bir belge bırakmamıştır. (B)'nin teşebbüsten önce düzenlediği bir vasiyetname vardır ve bu vasiyetnamede (A)'ya belirli bir taşınmaz bırakılmıştır. Diğer mirasçılar, (A)'nın hiçbir şekilde hak edinemeyeceğini ileri sürmektedir.

Değerlendirme: Öncelikle yoksunluk sebebinin gerçekleşip gerçekleşmediği belirlenir. Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürmeye teşebbüs etmek, kanunda açıkça sayılan bir yoksunluk sebebidir (TMK m. 578/1). Sonucun gerçekleşmemiş olması, yani (B)'nin ölmemiş olması, sebebin oluşmasını engellemez.

Yoksunluğun kapsamı geniştir: yoksun olan kimse mirasçı olamayacağı gibi, ölüme bağlı tasarrufla da herhangi bir hak edinemez. Bu sebeple (A), yalnız yasal mirasçılıktan değil, vasiyetnameyle kendisine bırakılan taşınmazdan da yararlanamaz.

Af iddiası ise sonucu değiştirebilir. Mirasbırakanın affı yoksunluğu ortadan kaldırır ve af şekle bağlı değildir; sözlü olarak da yapılabilir. Ancak affı ileri süren taraf bunu ispatlamak zorundadır. Tanık beyanlarıyla affın gerçekleştiği ortaya konabiliyorsa (A) hem mirasçı olur hem de vasiyetten yararlanır.

Af ispatlanamazsa (A) yoksun kalır; ancak bu, payın diğer mirasçılara geçmesi anlamına gelmez. Yoksunluk yalnız yoksun olanı etkiler ve yoksun olanın altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur (TMK m. 579). (A)'nın payı, iki çocuğu arasında bölünür.

Vasiyetle bırakılan taşınmaz bakımından ise durum farklıdır. Bu kazandırma (A)'nın kişiliğine yönelik olduğundan, yoksunluk hâlinde altsoya geçmez; tasarrufun akıbeti, mirasbırakanın iradesine ve yedek mirasçı atanıp atanmadığına göre belirlenir.