Evlenme Ehliyeti ve Engelleri

Evlenmenin maddî şartları ikiye ayrılır: bulunması gereken olumlu şartlar (ehliyet koşulları) ve bulunmaması gereken olumsuz şartlar (evlenme engelleri). Bu ayrım yalnızca bir sınıflandırma değildir; hükümsüzlük sonuçları da buna göre değişir.

Engellerin kendi içinde ikinci bir ayrımı vardır ve konunun anahtarı buradadır:

Kesin engeller hısımlık, mevcut evlilik ve evlenmeye engel derecede akıl hastalığıdır; bunlara rağmen evlenme yapılırsa evlilik butlanla sakat olur. Kesin olmayan engel ise tektir: kadın için bekleme süresi. Ona aykırı yapılan evlilik geçerli kalır.

Her iki engel de evlendirme memurunu başvuruyu reddetmeye zorlar; ikisi arasındaki fark yalnızca engele rağmen evlenme yapılmışsa ortaya çıkar. Sınav sorularının çoğu tam bu noktada kurulur: adaydan engelin varlığını değil, engelin türünü ayırt etmesi istenir.

A. Olumlu Şartlar — Evlenme Ehliyeti

1. Yaş

Kural, on yedi yaşın doldurulmuş olmasıdır. Erkek ve kadın için aynıdır; kanun cinsiyet ayrımı yapmaz. Bu, olağan evlenme yaşıdır ve yasal temsilcinin izniyle birlikte aranır.

Kanun bir de istisna öngörmüştür: hâkim, olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple, on altı yaşını doldurmuş olan kişinin evlenmesine izin verebilir. Bu olağanüstü evlenme yaşıdır ve iki koşulu birlikte gerektirir — hem durumun olağanüstü olması hem sebebin pek önemli olması. İzin kararından önce, olanak bulundukça ana ve baba veya vasi dinlenir.

On altı yaşını doldurmamış kişinin evlenmesine hiçbir koşulda izin verilemez. İki yaş arasındaki fark yalnız sayısal değildir: on yedide izin yasal temsilciden, on altıda hâkimden gelir.

2. Ayırt Etme Gücü

Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez. Bu koşul mutlaktır; hiçbir izinle aşılamaz ve evlenme anında bulunmalıdır. Daha önce veya sonra bulunması sonucu değiştirmez; ölçü, evlenme iradesinin açıklandığı andır.

Ayırt etme gücü ile akıl hastalığı ayrı koşullardır ve karıştırılmamalıdır:

Ayırt etme gücü (TMK m. 125) fiil ehliyetinin unsurudur, hiçbir izinle aşılamaz ve eksikliği sürekliyse mutlak, geçiciyse nispî butlan doğurur. Akıl hastalığı (TMK m. 133) ise bir sağlık koşuludur, resmî sağlık kurulu raporuyla aşılabilir ve aşılamadığında mutlak butlan doğurur.

Ayırt etme gücü yerinde olan bir akıl hastası, raporu varsa evlenebilir. Buna karşılık ayırt etme gücü bulunmayan kişi, hiçbir rapor veya izinle evlenemez. İki koşulun bağımsız çalıştığı bu nokta doğrudan soru konusudur.

3. Yasal Temsilcinin İzni

Küçük ve kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez. Kanun bu kuralı küçük (TMK m. 126) ve kısıtlı (TMK m. 127) için ayrı maddelerde, aynı ifadeyle düzenlemiştir.

Yasal temsilci izin vermezse, ilgili kişi mahkemeye başvurabilir. Hâkim, haklı sebep olmaksızın izin vermeyen yasal temsilciyi dinledikten sonra evlenmeye izin verebilir (TMK m. 128). Yasal temsilcinin izni son söz değildir; hâkim denetimine tâbidir.

Yaş ile izin birbirinin yerine geçmez. On yedi yaşını doldurmuş bir küçük olağan evlenme yaşındadır ama hâlâ küçüktür; evlenebilmesi için ayrıca yasal temsilcisinin izni gerekir. Aynı şekilde olağanüstü evlenme yaşında hâkim izni alınması, yasal temsilcinin iznini gereksiz kılmaz.

B. Olumsuz Şartlar — Evlenme Engelleri

1. Hısımlık

Kanun üç grup hısımlık engeli sayar ve bu sayım sınırlıdır — burada yazmayan bir hısımlık ilişkisi evlenmeye engel değildir.

• Kan hısımlığı: üstsoy ile altsoy arasında; kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında. Üstsoy-altsoyda derece sınırı yoktur; kaçıncı dereceden olursa olsun yasaktır.
• Kayın hısımlığı: kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında. Engelin evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaması, bu bendin en ayırt edici yönüdür.
• Evlât edinmeden doğan hısımlık: evlât edinen ile evlâtlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında.

Evlât edinmeden doğan hısımlıkta yasak çevresi asimetriktir ve dikkatle okunmalıdır. Yasak, evlât edinen ile evlâtlık arasında; ayrıca bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasındadır. Yani evlât edinen, evlâtlığın çocuğuyla veya eşiyle evlenemez; evlâtlık da evlât edinenin çocuğuyla veya eşiyle evlenemez. Buna karşılık evlâtlığın anası, babası veya kardeşi bu çevrenin dışındadır — onlarla evlenmek yasak değildir. Bu yasak, evlâtlık ilişkisi sona erse bile devam eder.

Sınavın asıl ölçtüğü, listenin dışında kalanlardır. Kanun kayın hısımlığında yalnız üstsoy ve altsoyu saymış, kayın yansoy hısımlığını engel saymamıştır. Buna göre bir kimse şunlarla evlenebilir:

• Eski eşinin kardeşi (baldız, kayınbirader), halası veya teyzesi
• Kuzeni — amca, dayı, hala veya teyzenin çocuğu
• Evlâtlığının babası veya kardeşi

Buna karşılık eski eşinin annesi, dedesi, kızı veya oğlu ile evlenemez; kendisini evlât edinenin çocuğu ile de evlenemez.

2. Önceki Evlilik

Yeniden evlenmek isteyen kişi, önceki evliliğinin sona ermiş olduğunu ispat etmek zorundadır (TMK m. 130). İspat yükü evlenmek isteyendedir; evlendirme memuru sona ermeyi kendiliğinden araştırmaz, belge ister.

Önceki evlilik ölüm, boşanma, iptal veya butlan kararıyla sona ermiş olabilir. Boşanmada belirleyici olan kararın kesinleşmesidir; karar verilmiş olması yetmez.

Gaiplik burada özel bir durum yaratır. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez (TMK m. 131/1). Gaiplik kararı tek başına evliliği sona erdirmez; bu ayrım Eylül 2024 HMGS'de doğrudan sorulmuştur. Kaybolanın eşi evliliğin feshini, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir davayla isteyebilir; ayrı davada yetkili mahkeme davacının yerleşim yeri mahkemesidir.

Gaiplik kararı alındıktan sonra fesih kararı almadan yapılan evlilik, evlenme sırasında evli bulunma sebebiyle mutlak butlanla sakattır (TMK m. 145/1).

3. Kadın için Bekleme Süresi

Evlilik sona ermişse kadın, sona ermeden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe evlenemez. Amaç soybağı karışıklığını önlemektir.

Üç ayrıntı sorulmaya elverişlidir:

• Süre yalnız kadın içindir. "Eşler üç yüz gün geçmedikçe evlenemez" biçimindeki ifade yanlıştır; erkek beklemeksizin evlenebilir.
• Sürenin başlangıcı ölüm tarihi ya da boşanma, iptal veya butlan kararının kesinleşme tarihidir.
• Süre iki farklı yolla ortadan kalkar: kadının doğurmasıyla kendiliğinden; kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması ya da evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi hâllerinde ise mahkeme kararıyla. Aynı eşle yeniden evlenmede sürenin "kendiliğinden" kalktığı ifadesi yanlıştır — mahkeme kararı gerekir.

Bekleme süresi kesin olmayan bir engeldir: ihlaline rağmen yapılan evlilik geçerlidir (TMK m. 154).

4. Akıl Hastalığı

Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler.

İfadenin yönü önemlidir: kanun akıl hastalığını mutlak engel saymamış, evlenmeyi rapor şartına bağlamıştır. Rapor sakınca bulunmadığını gösteriyorsa evlenme mümkündür. Rapor resmî sağlık kurulu raporu olmalıdır; tek hekim raporu yeterli değildir.

Kanunun TMK m. 154 ve m. 155'i ayrıca yazmış olması da anlamlıdır. TMK m. 145'teki sayım zaten sınırlı olduğu için bekleme süresi ve şekil eksikliği kendiliğinden butlan sebebi olmazdı. Kanun koyucu, uygulamada doğabilecek tereddüdü ortadan kaldırmak için bunları açıkça butlan dışında bırakmıştır. Bu, kanunun kendi sistematiğine duyduğu güvensizlik değil, sık rastlanan iki aykırılığı tartışmadan çıkarma tercihidir.

C. Engellerin Denetlenmesi

Koşulların varlığı üç ayrı aşamada denetlenir ve her aşamanın yaptırımı farklıdır:

• Başvuru aşamasında evlendirme memuru belgeleri inceler; ehliyetsizlik veya yasal engel varsa başvuruyu reddeder (TMK m. 137). Bu denetim kesin ve kesin olmayan bütün engelleri kapsar.
• Tören aşamasında memur, koşulların bulunmadığını anlarsa töreni yapamaz (TMK m. 140).
• Evlenmeden sonra ise yalnız kesin engeller sonuç doğurur; butlan davası açılabilir. Kesin olmayan engel bu aşamada tamamen etkisizdir.

Bu kademeli yapı, evlenme engellerinin iki farklı işlevini gösterir: engeller önleyici olarak memura yöneliktir, düzeltici olarak ise yalnız kesin engellerde mahkemeye taşınır.

Hâkimin izin verdiği iki ayrı hâl de birbirine karıştırılmamalıdır. TMK m. 124/2'deki izin yaş eksikliğini giderir ve olağanüstü durum ile pek önemli sebep arar. TMK m. 128'deki izin ise yasal temsilcinin izninin yerine geçer ve tek koşulu, temsilcinin haklı bir sebep olmaksızın izin vermemesidir. On altı yaşındaki bir küçük için her ikisi de gerekebilir.

D. Ehliyet ve Engellerin Yaptırım Karşılıkları

Bu başlıkta öğrenilen koşulların her biri, ihlal edildiğinde farklı bir sonuç doğurur. Koşulu öğrenmek yetmez; ihlalin karşılığını da bilmek gerekir.

Tablonun gösterdiği sistematik şudur: ehliyetin çekirdeğine ve evliliğin toplumsal düzenine dokunan ihlaller mutlak butlan, yalnız tarafların ya da yasal temsilcinin menfaatini koruyan ihlaller nispî butlan sonucunu doğurur. Bekleme süresi ise ne birine ne diğerine girer — kanun onu bilinçli olarak yaptırımsız bırakmıştır.

Örnek olay

Emre, boşandığı eşi Sude'nin kız kardeşi Naz ile evlenmek istemektedir. Aynı dönemde Emre'nin babası, Emre'nin evlâtlığı olan Kuzey'in annesiyle evlenmeyi düşünmektedir.

Değerlendirme: İki ilişki de kanunun sayımı dışındadır ve engel oluşturmaz.

Emre ile Naz arasındaki bağ kayın yansoy hısımlığıdır. Kanun kayın hısımlığında yalnız eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasındaki evlenmeyi yasaklamıştır (TMK m. 129/2). Baldız bu çevrenin dışındadır. Emre, Sude'nin annesi veya kızı ile evlenemezdi; kardeşiyle evlenmesinde engel yoktur. Boşanmış olmaları da sonucu değiştirmez — çünkü kayın hısımlığı engeli zaten evliliğin sona ermesinden etkilenmez; burada engelin hiç doğmamış olması söz konusudur.

Emre'nin babası ile Kuzey'in annesi arasında ise hiçbir hısımlık bağı yoktur. Evlât edinmeden doğan yasak, evlât edinen ile evlâtlığın altsoyu ve eşi arasındadır (TMK m. 129/3); evlâtlığın anası sayılmamıştır. Üstelik burada evlât edinen Emre'dir, babası değil.

Kanunun mantığı şudur: yasak, aile içi rollerin karışmasını önlemeye yönelik olarak dar ve sayılı tutulmuştur. Sayımda yer almayan bir yakınlık, ne kadar yakın görünürse görünsün engel değildir.

Sonucun pratik değeri şudur: evlendirme memuru bu başvuruların hiçbirini reddedemez. Reddederse, evlenecekler ret kararına karşı mahkemeye başvurabilir ve karar evrak üzerinde incelenerek kaldırılır (TMK m. 138). Memurun takdir yetkisi yoktur; kanunun sayımı hem onu hem mahkemeyi bağlar.

İkinci örnek olay

Ceren, halasının oğlu Tolga ile evlenmek istemektedir. Ceren on altı yaşını doldurmuş, on yedi yaşını doldurmamıştır. Ayrıca Ceren'in annesi evliliğe izin vermemektedir.

Değerlendirme: Hısımlık bakımından engel yoktur. TMK m. 129/1'de yasaklanan, hala ile yeğeni arasındaki evlenmedir; halanın oğlu ile yeğen arasındaki evlenme, yani kuzen evliliği, kanunda sayılmamıştır ve sayım sınırlı olduğu için engel oluşturmaz.

Yaş bakımından Ceren olağan evlenme yaşında değildir. On altı yaşını doldurduğu için ancak olağanüstü evlenme yaşı hükmüne dayanabilir: hâkim, olağanüstü bir durum ve pek önemli bir sebep varsa izin verebilir (TMK m. 124/2). Bu iki koşul birlikte gerçekleşmezse evlenemez ve eksiklik hiçbir izinle giderilemez.

Annenin izin vermemesi ayrı bir sorundur. Ceren, izin vermeyen yasal temsilciyi dinlemesi için mahkemeye başvurabilir; hâkim, izin vermemenin haklı bir sebebe dayanmadığını tespit ederse evlenmeye izin verebilir (TMK m. 128). Dikkat edilmesi gereken, bu iki mahkeme kararının ayrı olmasıdır: biri olağanüstü evlenme yaşı iznine, diğeri yasal temsilcinin izninin yerine geçmeye ilişkindir.

Üçüncü örnek olay

Levent, on yıl önce kaybolan eşi Nazlı hakkında gaiplik kararı almıştır. Karardan iki ay sonra Pelin ile evlenmek üzere evlendirme memurluğuna başvurur. Pelin'in dört ay önce sona ermiş bir evliliği bulunmaktadır ve Pelin gebe değildir.

Değerlendirme: Levent bakımından engel devam etmektedir. Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez; Levent'in yeniden evlenebilmesi için ayrıca evliliğin feshine karar verilmiş olması gerekir (TMK m. 131/1). Bu kararı almadan yaptığı evlilik, evlenme sırasında evli bulunma sebebiyle mutlak butlanla sakat olurdu (TMK m. 145/1). Levent, feshi gaiplik başvurusuyla birlikte isteyebileceği gibi ayrı bir davayla da isteyebilirdi; ayrı davada yetkili mahkeme kendi yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 131/3).

Pelin bakımından ise engel aşılabilir niteliktedir. Önceki evliliğinin sona ermesinden yalnız dört ay geçtiği için üç yüz günlük bekleme süresi dolmamıştır (TMK m. 132/1). Gebe olmadığının anlaşılması hâlinde mahkeme bu süreyi kaldırır (TMK m. 132/3). Kaldırma kararı alınmadan evlenmesi hâlinde bile bu aykırılık evliliğin butlanını gerektirmez (TMK m. 154) — bekleme süresi kesin olmayan bir engeldir.

İki eşin durumu arasındaki fark konunun özünü verir: Levent'in engeli kesin, Pelin'inki kesin olmayan engeldir. İkisi de memurun başvuruyu reddetmesini gerektirir; ama evlenme yine de yapılırsa Levent'in evliliği batıl, Pelin'inki geçerli olur.