Velâyet ve Çocuk Malları

Velâyet, ergin olmayan çocuğun kişiliği ve malvarlığı üzerinde ana babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Kanunun çıkış noktası nettir: ergin olmayan çocuk ana ve babasının velâyeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velâyet onlardan alınamaz (TMK m. 335/1).

A. Velâyetin Kime Ait Olacağı

Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanır (TMK m. 336/1). Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık gerçekleşmişse hâkim velâyeti eşlerden birine verebilir. Ana babadan birinin ölümü hâlinde velâyet sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336/3).

Ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir (TMK m. 337/1). Ana küçük, kısıtlı, ölmüş veya velâyet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar ya da velâyeti babaya verir (TMK m. 337/2).

Kısıtlanan ergin çocuklar, hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe ana babanın velâyeti altında kalır (TMK m. 335/2). Eşler, ergin olmayan üvey çocuklarına da özen ve ilgi göstermekle yükümlüdür (TMK m. 338).

B. Velâyetin Kapsamı

Kapsam TMK m. 339–340'ta çizilir:

• Ana ve baba, bakım ve eğitim kararlarını çocuğun menfaatini gözeterek alır; çocuk sözlerini dinlemekle yükümlüdür
• Olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanınır; önemli konularda düşüncesi göz önünde tutulur
• Çocuk, ana babasının rızası dışında evi terk edemez ve yasal sebep olmaksızın onlardan alınamaz
• Çocuğun adını ana babası koyar
• Ana ve baba çocuğu olanaklarına göre eğitir; bedensel ve zihinsel engelli çocuklara yetenek ve eğilimlerine uygun eğitim sağlar

Ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde çocuğun üçüncü kişilere karşı yasal temsilcisidir (TMK m. 342/1). İyiniyetli üçüncü kişiler, eşlerden her birinin diğerinin rızasıyla işlem yaptığını varsayabilir (TMK m. 342/2).

Velâyetin niteliği. Velâyet bir hak olduğu kadar bir yükümlülüktür; ana babanın çıkarına değil çocuğun yararına tanınmıştır. Bu nitelik üç sonucu doğurur: velâyetten feragat edilemez, devredilemez, ve kullanımı hâkim denetimine tâbidir.

Kimin velâyet sahibi olacağı üç ölçüte göre belirlenir ve bu üçlü doğrudan soru konusudur. Ana baba evliyse velâyeti birlikte kullanır (TMK m. 336/1). Ana baba evli değilse velâyet kendiliğinden anaya aittir (TMK m. 337/1); babaya geçmesi hâkim kararını gerektirir. Ana babadan biri ölmüşse velâyet sağ kalana, boşanmışlarsa çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336/3).

İkinci hâlde ana küçük, kısıtlı veya ölmüşse ya da velâyet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velâyeti babaya verir (TMK m. 337/2). Babaya geçiş otomatik değildir; hâkimin iki seçeneği vardır.

C. Çocuğun Korunması ve Velâyetin Kaldırılması

Kanun kademeli bir koruma düzeni kurar:

• Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşer, ana baba çare bulamaz veya güçleri yetmezse hâkim uygun önlemleri alır (TMK m. 346).
• Gelişme tehlikedeyse veya çocuk manen terk edilmişse hâkim, çocuğu bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir (TMK m. 347).
• Diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da yetersiz kalacağı önceden anlaşılırsa velâyetin kaldırılmasına karar verilir (TMK m. 348).

Velâyetin kaldırılma sebepleri iki bentte toplanmıştır: ana babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka yerde bulunması veya benzeri sebeple görevi gereği gibi yerine getirememesi; ve çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması (TMK m. 348/1). Velâyet her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır; kararda aksi belirtilmedikçe kaldırma, mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar (TMK m. 348/2–3).

Velâyet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına kaldırma sebebi değildir; ancak çocuğun menfaati gerektirirse velâyet sahibi değiştirilebilir veya vasi atanabilir (TMK m. 349). Velâyet kaldırılsa bile bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350). Sebep ortadan kalkmışsa hâkim, re'sen ya da istem üzerine velâyeti geri verir (TMK m. 351/2).

D. Çocuk Malları

Ana ve baba, velâyet sürdüğü sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermezler (TMK m. 352/1). Evlilik sona erdiğinde velâyet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek ve önemli değişiklikleri bildirmek zorundadır (TMK m. 353).

Gelirler öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için; hakkaniyete uyduğu ölçüde de aile ihtiyaçları için harcanabilir; gelir fazlası çocuğun mallarına katılır (TMK m. 355). Olağan ihtiyaçlar gerektirdiği ölçüde sermaye biçimindeki ödemeler ve tazminatlar çocuğun bakımı için kısmen kullanılabilir; zorunluluk varsa hâkim diğer mallara başvurma yetkisi tanıyabilir (TMK m. 356). Faiz getiren hesap açılmak üzere veya ana babanın kullanmaması koşuluyla çocuğa yapılan kazandırmaların gelirleri ise ana baba tarafından kendi menfaatlerine harcanamaz (TMK m. 357).

Çocuğun serbest malları bu düzenin dışındadır: bir meslek veya sanatla uğraşması için verilen kısım ile kendi kişisel kazancının yönetimi ve bunlardan yararlanma hakkı çocuğa aittir (TMK m. 359/1).

Ana baba yönetimde yeterince özen göstermezse hâkim koruyucu önlemler alır, talimat verebilir, malların tevdiine veya güvence gösterilmesine karar verebilir (TMK m. 360). Tehlike başka türlü önlenemiyorsa yönetim bir kayyıma devredilir (TMK m. 361/1). Velâyet veya yönetim hakkı sona erince mallar hesabıyla birlikte ergin çocuğa, vasisine veya kayyıma devredilir (TMK m. 362) ve ana baba geri vermede vekil gibi sorumlu olur (TMK m. 363/1).

Örnek olay

Deniz ile Umut boşanmış, sekiz yaşındaki çocuğun velâyeti Deniz'e bırakılmıştır. Deniz iki yıl sonra ağır bir hastalığa yakalanır ve çocuğun bakımını sürdüremez hâle gelir. Çocuğun babaannesine bırakıldığı, düzenli okula gitmediği tespit edilir.

Değerlendirme: Hâkimin ilk yöneleceği yol velâyetin kaldırılması değildir. Kanun kademeli bir sıra öngörür: önce çocuğun korunması için uygun önlemler alınır (TMK m. 346), yetmezse çocuk bir aile yanına veya kuruma yerleştirilir (TMK m. 347).

Velâyetin kaldırılması, ancak diğer önlemlerden sonuç alınamayacaksa veya yetersiz kalacağı önceden anlaşılırsa gündeme gelir (TMK m. 348/1). Buradaki sebep, ana babanın hastalığı sebebiyle görevi gereği gibi yerine getirememesidir ve kanunda açıkça sayılmıştır.

Burada bir noktanın düzeltilmesi gerekir: boşanmada velâyet yalnız çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336/3). Umut'un "süren" bir velâyeti yoktur; velâyet boşanmayla Deniz'e verilmiştir ve Umut velâyet hakkını kaybetmiştir.

Bu sebeple velâyet Deniz'den kaldırılırsa çocuk velâyetsiz kalır. Hâkimin önünde iki yol vardır: durumun değişmesi sebebiyle velâyeti Umut'a vermek (TMK m. 183) ya da bu uygun değilse çocuğa vasi atamak. Kanunun "velâyet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa vasi atanır" kuralı (TMK m. 348/3), boşanmış ailede tek velâyet sahibinden velâyetin kaldırılması hâlinde de sonuç bakımından işler; çünkü diğer tarafın zaten velâyeti bulunmamaktadır.

Deniz'in bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü ise kaldırma kararından etkilenmez (TMK m. 350/1). Ana babanın ve çocuğun ödeme gücü yoksa bu giderler Devletçe karşılanır; nafakaya ilişkin hükümler saklıdır (TMK m. 350/2). Aynı kural yerleştirme önlemi bakımından da geçerlidir (TMK m. 347/3).

Hastalık geçtiğinde hâkim, istem beklemeksizin velâyeti geri verebilir (TMK m. 351/2). Bu, çocuğun korunmasına ilişkin düzenlemede hâkime tanınan sayılı re'sen yetkilerden biridir ve sınavda sıklıkla "yalnızca istem üzerine" biçiminde yanlış seçenek olarak kurgulanır.

İkinci örnek olay

Boşanan Melis'e velâyet verilmiş, çocuğun babası Volkan iştirak nafakası ödemektedir. Çocuğun adına dedesinden bir taşınmaz miras kalmıştır. Melis, taşınmazın kirasını çocuğun okul giderlerinde kullanmakta; ayrıca kendi ev kirasının bir kısmını da bu gelirden karşılamaktadır. Volkan buna itiraz eder.

Değerlendirme: Melis'in davranışı kısmen hukuka uygundur.

Velâyet kendisinde olan ana baba, çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermez (TMK m. 352/1). Bu yönetim hakkı kirayı tahsil etmeyi de kapsar.

Gelirlerin kullanımı ise sınırlıdır. Kanun sırayı belirlemiştir (TMK m. 355): gelirler öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için; hakkaniyete uyduğu ölçüde de aile ihtiyaçlarını karşılamak üzere harcanabilir. Okul gideri birinci kalemdedir ve tartışmasızdır. Ev kirasının bir kısmı ise ikinci kaleme girer — çocuk da o evde oturduğuna göre hakkaniyete uygun bir pay meşrudur, ama gelirin tamamının aile giderine gitmesi değildir.

Gelir fazlası çocuğun mallarına katılır (TMK m. 355/2); harcanmayan kısım çocuğa saklanır.

Volkan'ın elindeki yol denetim istemektir. Ana baba yönetimde yeterince özen göstermezse hâkim koruyucu önlemler alır, talimat verebilir, malların tevdiine veya güvence gösterilmesine karar verebilir (TMK m. 360). Tehlike başka türlü önlenemiyorsa yönetim bir kayyıma devredilir (TMK m. 361).

Bir de zamanlama ayrıntısı vardır: evlilik sona erdiğinde velâyet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek ve önemli değişiklikleri bildirmek zorundadır (TMK m. 353). Melis bu defteri vermemişse, Volkan'ın denetim istemi daha da güçlenir.