Ölüme Bağlı Tasarrufların Çeşitleri ve İçeriği

Şekli anlamda ölüme bağlı tasarruf iki kalıptan ibarettir; içeriği ise çeşitlidir. Bu başlık, mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle ne yapabileceğini ele alır.

A. Mirasçı Atama

Mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir. Bir kişinin, mirasın tamamını veya belli bir oranını almasını içeren her tasarruf, mirasçı atanması sayılır (TMK m. 516).

Hükmün ikinci fıkrası bir nitelendirme kuralı getirir: tasarrufun adı değil, içeriği belirleyicidir. Mirasbırakan "vasiyet ediyorum" dese bile, kazandırma bir oran üzerinden yapılmışsa mirasçı atama söz konusudur.

Ayrım pratik sonuçlar doğurur. Atanmış mirasçı külli haleftir: terekeyi kendiliğinden kazanır, miras ortaklığına dâhil olur ve tereke borçlarından sorumludur. Belirli mal bırakılan ise cüzi haleftir ve bu sonuçların hiçbirini taşımaz.

B. Belirli Mal Vasiyeti

Mirasbırakan, bir kimseye onu mirasçı atamaksızın belirli bir mal bırakma yoluyla kazandırmada bulunabilir (TMK m. 517/1).

Belirli mal bırakmanın konusu geniştir (TMK m. 517/2):

• Terekedeki bir malın mülkiyetinin kazandırılması
• Terekenin tamamı ya da bir kısmı üzerinde intifa hakkının kazandırılması
• Tereke değeri üzerinden bir edimin yerine getirilmesinin yükletilmesi
• Bir kimse lehine irat bağlanması
• Bir kimsenin bir borçtan kurtarılması

Bırakılan belirli mal, mirasın açılması anındaki durumuyla teslim olunur; yarar ve hasar, mirasın açılması anında kendisine belirli mal bırakılana geçer (TMK m. 518/1). Tasarrufu yerine getirmekle yükümlü kimse, mirasın açılmasından sonra o mala yaptığı harcamalar ve verdiği zararlardan dolayı vekâletsiz iş görenin haklarına sahip ve borçlarıyla yükümlü olur (TMK m. 518/2).

Tereke mevcudunu, yükümlüye yapılan kazandırmayı ya da saklı payı zedeleyen tasarrufların orantılı olarak tenkisi istenebilir (TMK m. 519/1). Tasarrufu yerine getirme yükümlüsü mirasçılığı veya kendisine bırakılan kazandırmayı reddetmiş, mirasbırakandan önce ölmüş ya da mirastan yoksun kalmış olsa bile tasarruf yürürlükte kalır; yerine getirme borcu, bu durumlardan yararlananlara geçer (TMK m. 519/2).

Son kural önemlidir: yükümlünün ortadan kalkması vasiyeti düşürmez, borcu yer değiştirir. Ayrıca yasal veya atanmış mirasçı, mirası reddetmiş olsa bile lehine yapılmış bir tasarrufun yerine getirilmesini isteyebilir (TMK m. 519/3).

Belirli mal bırakma ile mirasçı atama arasındaki sınır bazen belirsizleşir. Mirasbırakan terekedeki tek değerli malı bir kişiye bırakmışsa, bu kazandırmanın oran mı yoksa belirli mal mı olduğu yorum sorunudur. Ölçüt, mirasbırakanın o kişiyi terekenin bütününe halef kılmak isteyip istemediğidir. Kişinin tereke borçlarından sorumlu tutulmasının amaçlanıp amaçlanmadığı, bu yorumda belirleyici bir ipucudur.

Belirli mal bırakmanın yerine getirilmesi, terekenin durumuna da bağlıdır. Vasiyet konusu mal terekede bulunmuyorsa — mirasbırakan onu sağlığında devretmiş, mal yok olmuş ya da hiç var olmamışsa — vasiyet kural olarak sonuç doğurmaz. Mirasbırakan malın her hâlükârda sağlanmasını istemişse durum değişir; bu kez yükümlü, malı edinip devretmek ya da değerini ödemekle borçlu olur.

C. Yedek ve Art Mirasçı Atama

Yedek mirasçı, atanan mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçmek üzere atanan kişidir (TMK m. 520/1). Bu kural belirli mal bırakmada da uygulanır (TMK m. 520/2).

Yedek mirasçılıkta iki kişi art arda değil, alternatif olarak öngörülür: biri mirasçı olursa diğeri olmaz. Kurum, mirasbırakanın iradesinin boşa çıkmasını önler.

Artmirasçı ise farklıdır. Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufuyla önmirasçı atadığı kişiyi, mirası artmirasçıya devretmekle yükümlü kılabilir (TMK m. 521/1). Burada iki kişi art arda mirasçı olur: önce önmirasçı, sonra artmirasçı.

Kanun bir sınır koymuştur: aynı yükümlülük artmirasçıya yüklenemez (TMK m. 521/2). Yani zincir ikiden fazla halka uzatılamaz; artmirasçı, mirası bir başkasına devretmekle yükümlü kılınamaz. Bu kural, malvarlığının kuşaklar boyunca bağlanmasını önler.

Artmirasçı atanmasının bir de tamamlayıcı kuralı vardır: mirasın açıldığı anda henüz var olmayan bir kimseye artmirasçı veya art vasiyet alacaklısı olarak tereke veya tereke malı bırakılabilir; mirasbırakan tarafından önmirasçı atanmamışsa, yasal mirasçı önmirasçı sayılır (TMK m. 583).

Artmirasçı atamasının işleyişi, önmirasçının konumunu da belirler. Önmirasçı, mirası geçici olarak edinmiş sayılır; malvarlığını korumak ve belirlenen anda artmirasçıya devretmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, önmirasçının tasarruf yetkisini fiilen sınırlar: terekeyi tüketen işlemler yapması beklenmez ve gerektiğinde güvence göstermesi istenebilir.

Devir anı kural olarak mirasbırakanın belirlediği andır; belirlenmemişse önmirasçının ölümü esas alınır. Artmirasçı bu anda sağ değilse ya da mirası reddetmişse, tereke önmirasçıda kalır.

Kurumun sınırı olan "artmirasçıya aynı yükümlülük yüklenemez" kuralı, malvarlığının kuşaklar boyunca bağlanmasını önler. Aksi hâlde mirasbırakan, ölümünden çok sonraki kuşakların tasarruf özgürlüğünü belirleyebilirdi; kanun bunu ekonomik dolaşım bakımından sakıncalı görmüştür.

D. Koşul ve Yükleme

Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarruflarını koşullara veya yüklemelere bağlayabilir ve tasarruf hüküm doğurduğu andan itibaren her ilgili, koşul veya yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir (TMK m. 515/1).

Koşul, kazandırmanın varlığını belirsiz bir olaya bağlar; gerçekleşmezse kazandırma doğmaz ya da sona erer. Yükleme ise kazandırmayı doğuran ama lehine kazandırma yapılana bir edim yükleyen kayıttır; yerine getirilmemesi kazandırmayı kendiliğinden düşürmez, yalnız ifa talebine yol açar.

Yaptırımlar farklıdır: hukuka veya ahlâka aykırı koşullar ve yüklemeler, ilişkin bulundukları tasarrufu geçersiz kılar; anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olanlar yok sayılır (TMK m. 515/2–3).

Koşul ile yükleme arasındaki ayrım pratikte şu soruyla yapılır: kayıt, kazandırmanın varlığını mı yoksa lehtarın borcunu mu belirlemektedir? Varlığı belirliyorsa koşul, borç yüklüyorsa yüklemedir.

Koşullar geciktirici ve bozucu olmak üzere ikiye ayrılır. Geciktirici koşulda kazandırma, koşul gerçekleşinceye kadar doğmaz; bozucu koşulda kazandırma doğmuştur, koşulun gerçekleşmesiyle sona erer. Yüklemede ise kazandırma baştan doğar ve yerine getirilmemesi kazandırmayı kendiliğinden düşürmez; ilgililer yalnız ifa isteyebilir.

Yerine getirilmesi imkânsız hâle gelen koşul veya yükleme bakımından da ayrım sürer. İmkânsızlık geciktirici koşulda kazandırmayı düşürür; yüklemede ise kazandırma ayakta kalır ve yükleme borcu sona erer.

E. Tasarrufların Gerçekleşmemesi

Ölüme bağlı tasarruf her zaman sonuç doğurmaz. Lehine tasarruf yapılan kişi mirasbırakandan önce ölebilir, mirası reddedebilir, mirastan yoksun kalabilir ya da tasarruf iptal edilebilir.

Vasiyet alacaklısı olabilmek için mirasbırakanın ölümü anında mirasa ehil olarak sağ olmak şarttır. Vasiyet alacaklısı mirasbırakandan önce ölmüşse, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça, vasiyeti yerine getirme yükümlülüğü vasiyet yükümlüsünün yararına ortadan kalkar (TMK m. 581).

Bu kural ile belirli mal bırakmaya ilişkin kural birlikte okunmalıdır. Ortadan kalkan alacaklı ise vasiyet düşer ve yükümlü borçtan kurtulur; ortadan kalkan yükümlü ise vasiyet ayakta kalır ve borç yer değiştirir (TMK m. 519/2).

Mirasbırakan bu ihtimalleri öngörerek yedek mirasçı atamışsa, tasarruf düşmez ve yedek mirasçı devreye girer (TMK m. 520).

Artmirasçı atamasında ise geçişin akıbeti ayrıca düzenlenmiştir. Artmirasçı, mirası belirlenmiş olan geçiş anında sağ ise kazanır. Artmirasçı geçiş anından önce ölmüşse, tasarrufta aksi öngörülmedikçe miras önmirasçıya kalır. Buna karşılık önmirasçı mirasbırakanın ölümünde sağ değilse, mirastan yoksun kalmışsa ya da mirası reddederse, miras artmirasçıya geçer (TMK m. 525). Kural, iki kişiden hangisinin ayakta kaldığına göre mirası ona yönlendirir; tasarruf, taraflardan birinin düşmesiyle sonuçsuz kalmaz.

Geçiş anı bakımından da tamamlayıcı kurallar vardır. Tasarrufta geçiş anı belirtilmemişse miras, önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer. Geçiş anı gösterilmiş olup önmirasçının ölümünde bu an henüz gelmemişse miras, güvence göstermeleri koşuluyla önmirasçının mirasçılarına teslim edilir (TMK m. 522/1–2).

Artmirasçının hakkını korumak için kanun üç araç öngörmüştür (TMK m. 523):

• Önmirasçıya geçen mirasın sulh mahkemesince defteri tutulur.
• Mirasbırakan açıkça bağışık tutmadıkça teslim, önmirasçının güvence göstermesine bağlıdır.
• Taşınmazlarda güvence, yeterli görülürse geçirme yükümlülüğünün tapu kütüğüne şerh verilmesiyle de sağlanabilir. Önmirasçı mirası atanmış mirasçılar gibi kazanır, ancak ona artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile sahip olur (TMK m. 524).

Vakıf kurma da ölüme bağlı tasarrufun bir biçimidir: mirasbırakan, terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgüleyerek vakıf kurabilir; vakıf ancak kanun hükümlerine uyulmak koşuluyla tüzel kişilik kazanır (TMK m. 526). Buradaki sınır saklı paydır: vakfa özgülenen değer tasarruf edilebilir kısmı aşarsa aşan bölüm tenkise tâbi olur.

Miras sözleşmesi bakımından da bir noktanın burada belirtilmesi gerekir. Mirasbırakan, miras sözleşmesiyle mirasını veya belirli malını sözleşme yaptığı kimseye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girer; malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir, ancak sözleşmedeki yükümlülüğüyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına veya bağışlamalarına itiraz edilebilir (TMK m. 527/2). Sağlararası bağışlamaların da itiraza açık olması, "serbestçe tasarruf" ifadesinin sınırını gösterir. Bu, vasiyetnamenin bağlayıcı olmamasıyla arasındaki en keskin farktır.

Mirastan feragat de tasarrufların gerçekleşmemesi başlığıyla bağlantılıdır. Feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder; bir karşılık sağlanarak yapılan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur (TMK m. 528). Feragatin kime karşı sonuç doğuracağı da düzenlenmiştir (TMK m. 529):

• Feragat belli bir kişi lehine yapılmış ve o kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa feragat hükümden düşer.
• Belli bir kişi lehine yapılmamışsa, en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır.

Feragatin alacaklılar bakımından bir sınırı da vardır: mirasın açılması anında tereke borçları karşılayamıyor ve borçlar mirasçılarca da ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları, ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıkları karşılıktan, mirasın açılması anındaki zenginleşmeleri ölçüsünde alacaklılara karşı sorumlu olur (TMK m. 530). Hüküm, feragatin alacaklılardan mal kaçırma aracına dönüşmesini önler.

İki kurumun ayrımı tek soruyla yapılır: lehine tasarruf yapılan iki kişiden ikisi de sırayla hak sahibi olacak mı, yoksa yalnız biri mi? İkisi de olacaksa artmirasçı, yalnız biri olacaksa yedek mirasçı vardır.

Örnek olay

(N) vasiyetnamesinde, "malvarlığımın üçte biri (O)'ya aittir" demiş; ayrıca "arabam (P)'ye verilsin" ve "(R) bana olan borcundan kurtulsun" kayıtlarını koymuştur. (N) ayrıca (O)'nun kendisinden önce ölmesi ihtimaline karşı (S)'yi öngörmüş, (P) için ise "(P) öldükten sonra araba (T)'ye geçsin" demiştir. Vasiyetnamenin açılmasından sonra (P)'nin (N)'den önce öldüğü anlaşılmıştır. Mirasçılar, (P)'ye ilişkin kaydın kendiliğinden (T)'ye geçeceğini ileri sürmektedir.

Değerlendirme: Kayıtlar tek tek nitelendirilir; nitelendirme sonucu belirler.

"Malvarlığımın üçte biri (O)'ya aittir" kaydı bir oran üzerinden yapıldığından mirasçı atamasıdır (TMK m. 516/2). (O) atanmış mirasçı olarak külli haleftir; miras ortaklığına dâhil olur ve tereke borçlarından müteselsilen sorumlu olur (TMK m. 641/1). "Payı oranında sorumluluk" yalnız mirasçıların kendi aralarındaki iç ilişkide, yani rücuda geçerlidir; alacaklı borcun tamamını herhangi bir mirasçıdan isteyebilir.

"Arabam (P)'ye verilsin" kaydı belirli mal bırakmadır (TMK m. 517/1). (P) cüzi haleftir; arabanın mülkiyetini kendiliğinden kazanmaz, mirasçılardan devrini isteyebilecek bir alacak hakkı elde eder.

"(R) borcundan kurtulsun" kaydı da belirli mal bırakmanın bir görünümüdür: kanun, bir kimsenin borçtan kurtarılmasını açıkça bu kapsamda saymıştır (TMK m. 517/2).

(O) için öngörülen (S) bir yedek mirasçıdır: atanan mirasçının önce ölmesi veya reddetmesi hâlinde onun yerine geçer (TMK m. 520/1). İki kişi alternatif olarak öngörülmüştür; ikisi birden mirasçı olmaz.

(P) için öngörülen (T) ise farklıdır. "Önce (P), sonra (T)" kurgusu bir art mirasçı (art vasiyet alacaklısı) atamasıdır: (P) önmirasçı gibi malı alır ve ölümünde (T)'ye devretmekle yükümlü olur (TMK m. 521).

Ancak (P), (N)'den önce ölmüştür. Burada iki hüküm yarışır ve doğru sonuç, hangisinin özel hüküm olduğunun görülmesine bağlıdır.

Genel hüküm TMK m. 581'dir: vasiyet alacaklısı mirasbırakandan önce ölmüşse, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça yükümlülük yükümlünün yararına ortadan kalkar. Ne var ki olayda sıradan bir vasiyet değil, bir art vasiyet kurgusu vardır ve kanun bu kurgu için ayrı bir hüküm koymuştur: önmirasçı mirasbırakanın ölümünde sağ değilse, mirastan yoksun kalmışsa ya da mirası reddederse, miras artmirasçıya geçer (TMK m. 525/3). Bu kural belirli mal bırakmada da uygulanır (TMK m. 521/3).

Özel hüküm genel hükmü bertaraf ettiğine göre araba doğrudan (T)'ye geçer; sonuç yoruma bağlı değildir. Mirasbırakanın iradesini ayrıca araştırmaya da gerek yoktur, çünkü kanun bu ihtimalde iradenin ne yönde olduğunu kendisi varsaymıştır.

Mirasçıların "kendiliğinden (T)'ye geçer" iddiası bu sebeple yerindedir. Kurgu art vasiyet değil de sıradan bir vasiyet olsaydı — yani (N) yalnız "arabam (P)'ye kalsın" deseydi — o zaman TMK m. 581 uygulanır, vasiyet düşer ve araba terekede kalırdı.