Yerleşim Yeri

Yerleşim yeri, kişinin hukuk düzeni bakımından merkezî sayıldığı yerdir. Kavramın işlevi pratiktir: mahkemelerin yetkisi, tebligat, mirasın açılma yeri ve pek çok idarî işlem yerleşim yerine bağlanmıştır. Bu yüzden kanun, herkesin bir ve yalnız bir yerleşim yeri bulunmasını sağlayacak biçimde düzenleme yapmıştır.

A. Yerleşim Yerinin Teklik ve Zorunluluk İlkeleri

Yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir (TMK m. 19/1). Tanım iki unsuru birleştirir:

• Maddî unsur — bir yerde fiilen oturma
• Manevî unsur — orada sürekli kalma niyeti

İki unsur birlikte aranır. Yalnız oturmak yerleşim yeri kurmaz; yalnız niyet de yetmez. Niyet iç dünyaya ait olduğundan, dışa yansıyan olgulardan çıkarılır: adres kaydı, iş ve aile bağları, mal edinme ve günlük yaşamın merkezi bu değerlendirmede kullanılır.

Teklik ilkesi açık biçimde konulmuştur: bir kimsenin aynı zamanda birden çok yerleşim yeri olamaz (TMK m. 19/2). Kural, ticarî ve sınaî kuruluşlar hakkında uygulanmaz (TMK m. 19/3); bu kuruluşların birden çok merkezi bulunabilir.

Zorunluluk ilkesi ise kimsenin yerleşim yersiz kalmamasını sağlar. Bir yerleşim yerinin değiştirilmesi, yenisinin edinilmesine bağlıdır (TMK m. 20/1). Kişi eski yerleşim yerini terk etse bile, yenisini edinene kadar eskisi devam eder. Önceki yerleşim yeri belli olmayan ya da yabancı ülkedeki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'de henüz bir yerleşim yeri edinmemiş kişinin hâlen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır (TMK m. 20/2).

Yerleşim yerinin hukuk düzenindeki işlevleri geniştir ve kavramın neden bu kadar titizlikle düzenlendiğini açıklar:

• Genel yetkili mahkemenin belirlenmesi
• Tebligatın yapılacağı yerin saptanması
• Mirasın açılacağı ve paylaşmanın yapılacağı yer
• Vesayet makamının yetkisinin belirlenmesi
• Borcun ifa yerinin tayininde ölçü olması

B. İradi Yerleşim Yeri

Kişinin kendi iradesiyle edindiği yerleşim yeridir ve kural budur. Fiil ehliyeti bulunan kişi yerleşim yerini serbestçe seçer ve dilediği zaman değiştirir. Değiştirme için resmî bir işlem gerekmez; iki unsurun yeni yerde birlikte gerçekleşmesi yeterlidir.

Nüfus kaydındaki adres, yerleşim yerini kuran değil, onu gösteren bir olgudur. Kayıt ile fiilî durum çeliştiğinde belirleyici olan, sürekli kalma niyetiyle fiilen oturulan yerdir. Bu sebeple adres kaydını değiştirmemiş olmak yerleşim yerinin değişmediği anlamına gelmez; tersine, kaydı değiştirmek tek başına yeni bir yerleşim yeri kurmaz.

İradî yerleşim yeri edinebilmek için ayırt etme gücü gerekir. Ayırt etme gücü bulunmayan kişi sürekli kalma niyeti oluşturamayacağından, onun yerleşim yeri kanunun gösterdiği bağlantıya göre belirlenir. Sınırlı ehliyetsizler bakımından ise kural yasal yerleşim yeridir; velâyet veya vesayet altında bulunmaları bu sonucu doğurur.

C. Yasal ve İtibari Yerleşim Yeri

Kanun, kendi iradesiyle yerleşim yeri edinemeyecek durumdaki kişiler için yerleşim yerini doğrudan belirlemiştir. Yasal yerleşim yeri kişinin iradesine değil, kanunun gösterdiği bağlantıya dayanır.

• Velâyet altındaki çocuğun yerleşim yeri, ana ve babasınınkidir; ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeridir. Diğer hâllerde çocuğun oturma yeri yerleşim yeri sayılır (TMK m. 21/1).
• Vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri, bağlı oldukları vesayet makamının bulunduğu yerdir (TMK m. 21/2).

İtibari yerleşim yeri, gerçekte yerleşim yeri bulunmayan kişi için kanunun bir yeri yerleşim yeri saymasıdır. Yerleşim yeri belli olmayan veya yurt dışındaki yerleşim yerini bırakmış kişinin oturduğu yerin yerleşim yeri sayılması bu niteliktedir (TMK m. 20/2). İtibari yerleşim yeri, zorunluluk ilkesinin teknik aracıdır.

D. Yerleşim Yeri Edinme Sonucu Doğurmayan Hâller

Bir yerde bulunmanın her hâli yerleşim yeri doğurmaz. Bir öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunma ya da eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulma, yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz (TMK m. 22).

Hükmün mantığı manevî unsurda toplanır: bu hâllerde kişi orada bulunmakla birlikte sürekli kalma niyeti taşımaz; bulunma, belirli bir amaca ve süreye bağlıdır. Öğrencinin okuduğu şehir, hastanın tedavi gördüğü yer ve hükümlünün bulunduğu ceza kurumu bu sebeple yerleşim yeri sayılmaz; kişinin önceki yerleşim yeri devam eder.

Bu hükmün kapsamına giren hâller şunlardır:

• Bir öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunma
• Eğitim kurumuna konulma
• Sağlık kurumunda tedavi görme
• Bakım kurumunda kalma
• Ceza kurumunda bulunma

Buna karşılık kişi, öğrenim gördüğü şehirde ayrıca sürekli kalma niyetini ortaya koyan olgular yaratmışsa — orada iş kurmuş, ailesini taşımış, yaşamının merkezini oraya kaydırmışsa — hüküm engel oluşturmaz; bu kez yerleşim yeri iradî olarak edinilmiş olur.

Üç yerleşim yeri türü şu şekilde karşılaştırılabilir:

Tabloda görülen ortak nokta, üç türün de teklik ilkesine hizmet etmesidir: kişi hangi durumda olursa olsun tek bir yerleşim yerine sahip olur ve hiçbir zaman yerleşim yersiz kalmaz.

Örnek olay

(C), memleketinden ayrılarak başka bir şehirdeki üniversiteye kaydolmuş ve yurtta kalmaya başlamıştır. Üçüncü yılında bu şehirde bir iş kurmuş, ailesini yanına almış ve bir konut satın almıştır. Aynı dönemde (C)'nin babası, tedavi için uzun süreliğine başka bir şehirdeki hastaneye yatırılmıştır. (C) aleyhine açılacak bir davada hangi mahkemenin yetkili olacağı tartışılmaktadır.

Değerlendirme: Olay, yerleşim yerinin iki unsurunun zaman içinde nasıl değiştiğini göstermektedir.

İlk dönemde (C) yalnız öğrenim amacıyla bu şehirde bulunmaktadır. Bir öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunma yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz (TMK m. 22); manevî unsur, yani sürekli kalma niyeti bulunmamaktadır. Bu dönemde (C)'nin yerleşim yeri memleketidir.

Üçüncü yıldan itibaren tablo değişir. İş kurmak, aileyi taşımak ve konut satın almak, sürekli kalma niyetini dışa yansıtan olgulardır. Artık maddî ve manevî unsur birlikte gerçekleşmiştir; (C) bu şehirde iradî olarak yerleşim yeri edinmiştir. Değişiklik, yenisinin edinilmesiyle tamamlandığından eski yerleşim yeri sona erer (TMK m. 20/1). Dava, bu şehirdeki mahkemede açılır.

(C)'nin babası bakımından ise sonuç değişmez. Sağlık kurumuna konulma yerleşim yeri edinme sonucu doğurmaz (TMK m. 22); tedavinin uzun sürmesi de bu sonucu değiştirmez, çünkü bulunma belirli bir amaca bağlıdır. Babanın yerleşim yeri, hastaneye yatmadan önceki yerdir.

Sonuç, teklik ilkesiyle de uyumludur: (C)'nin aynı anda hem memleketinde hem öğrenim gördüğü şehirde yerleşim yeri bulunması mümkün değildir (TMK m. 19/2). Değerlendirme her zaman tek bir yer göstermek zorundadır.